د لونګو دريڅې: د ځواب شوخه او رندانه شاعري

ادبي بحثونه/ صدیق الله بدر

د ځواب شوخه او رندانه شاعري

په معاصره دوره کې زموږ یو شمېر شاعرانو هڅه کړې چې لږ تر لږه خپلې وینا ته طنزي بڼه ورکړي او یا حد اقل طنزي وینا وکړي. خو له لویه سره په ځوان شعري بهیر کې زموږ کم شمېر شاعران هڅه کوي چې خپلې وینا ته طنزي رنګ ورکړي او د خندا په جامه کې په ټولنه کې موجود ترخه واقعیتونه را ونغاړي او د خندوونکو کلیماتو په مټ د لوستونکو او اورېدونکو په شونډو کې د موسکا ګل وټوکوي.

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: محمود کوچی؛ د واقعي پېښو انځوروونکی کیسه لیکوال

ادبي بحثونه/ صدیق الله بدر

محمود کوچی؛

د واقعي پېښو انځوروونکی کیسه لیکوال

بیا هم پر معاصر پښتو داستان او داستان لیکنه تمېږو. پر هغه ادبي ژانر چې ورځ تر بلې نوې ښکلا خپلوي او مينه وال يې زیاتېږي. ښايي يو لوی علت يې په دې کې وي چې زموږ د خپلې زمانې، خپل ژوند او ورځې کيسې کوي، چې کرکترونه يې هم موږ پخپله یو.

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: عابد؛ ریالستیک کیسه لیکوال

ادبي بحثونه/ صدیق الله بدر

عابد؛ ریالستیک کیسه لیکوال

بيا هم د پښتو معاصرې كيسه ليكنې پر بهير سره خبرې كوو.

كيسه د واقعيت او خيال يو رنګين او منطقي تړاو دى، كومه كيسه چې پر واقعيت بنا وي او د خيال په مټ انځور شوې وي، له لويه سره يوه كاميابه كيسه ګڼل كېږي، خو كومې كيسې، چې له دغې ځانګړنې بې برخې وي، تر ډېره بريده پر لوستونكو او په تېره پر باذوقه لوستونكو اغېز نه پرېباسي. د دې خبرې يادونه ځكه ضروري ده چې موږ د پښتو د معاصرې كيسه ليكنې په بهير كې ځينې داسې كيسې لرو، چې يا خو بشپړ واقعيت وي، چې د خيال هيڅ څرك په كې نه ترسترګو كېږي او د يوې پېښې مخامخ بيان وي يا خو كاملا يوه خيالي كيسه وي چې واقعي ګڼل يې ګران وي.

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: انځوریز، مترنم او رندانه وینا

ادبي بحثونه: ۵۹
لیکوال: صدیق الله بدر

انځوریز، مترنم او رندانه وینا  

زړه ته راتېره سلام، دا ځل په دې هيله چې د ژوند هره شېبه دې د مينې او ښکلا سندريزه شېبه وي، د داسې یو شاعر پر شعر و شاعرۍ درسره غږېږم چې فکري، انځوريزه، مترنم، رندانه او بغاوتي وينا يې ډېر زړونه او ذهنونه تسخیر کړي. د زړونو او ذهنونو تسخیرول ډېر اسانه هم نه وي، خامخا یو راز باید په منځ کې وي، هو خو دا راز څه دی او د رازونو دغه شاعر څوک دی؟ راځئ لومړی يې يو خوندور شعر ولولو، ګنې ويې پېژنو:

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: د تکل شعر؛ د اعجاز او انځور شعر

ادبي بحثونه(۵۸)

لیکوال: صدیق الله بدر

د تکل شعر؛ د اعجاز او انځور شعر

په دې بحث کې چې د کوم شاعر د شاعرۍ په اړه بحث کوو، شعر ژوند نه بلکې د ژوند تصویر ګڼي:(( شعر ژوند نه دی، شعر د ژوند تفسیر دی، شعر د ژوند تصویر دی، شعر د ژوند لپاره هیله ده، شعر ښايي د ژوند د څرنګوالي هیله وي او په زرګونو نور.))

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: عبدالهادي هادي؛ د دردونو او نهیلیو انځورګر شاعر

ادبي بحثونه(۵۷)

لیکوال: صدیق الله بدر

عبدالهادي هادي؛

د دردونو او نهیلیو انځورګر شاعر

ادب پوهان شعر د زړه غږ بولي او وايي، هره هغه وینا، چې د زړه له خوږو یې رنګ اخیستی وي، ژر زړونو ته لاره کوي. په همدې اند، دلته په دې لیکنه کې یو شاعر در پېژنو. یو داسې شاعر چې مینه، عاطفه او صمیمیت یې د شعر په هره مسره کې په څپو دي او هر شعر یې د خپل وخت یو زرین انځور دی. یو داسې شاعر چې د دردونو او نهیلیو په شپو کې زېږېدلی، لوی شوی او شاعر شوی دی:

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: نظیف الله تکل او د هغه صمیمي شاعري

ادبي بحثونه/ صدیق الله بدر(۵۶)

نظیف الله تکل او د هغه صمیمي شاعري

تکل اوسمهال د پښتو شعر و شاعرۍ یوه صميمي څېره ده. یوه داسې څېره چې بیان یې ساده خو د شاعرانه خوند او رنګ لرونکی دی:

خړو کې دې پرېښودمه خړ دې کړم

ساه راکړه بې ساه یمه چې مړ دې کړم

لرې ګرځه مرګه چې لا ځوان یمه

بس دی چې کډوال دې کړمه پړ دې کړم

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: د سحر ګڼ ځانګړیزه شاعري

ادبي بحثونه/ صدیق الله بدر:(۵۵)

د سحر ګڼ ځانګړیزه شاعري

(( ما د اسې احساسوله لکه یو څه مې چې ورک کړي وي، یو څه شي پسې چې ګرځم، یوه ورکه لټومه، دا به مخکې له دې چې شعر ولیکم ما به احساسوله او نارامه به وم، داسې لکه یو څه چې راکې کم وي یعنې يو څوک څه ولري خو استفاده نه شي ترې کولای، کله چې ما شعر ولیکه، داسې په اصطلاح ارضا شومه او احساس مې وکړ لکه هغه څه مې چې پیدا کړي وي.))

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: فریاد او د ولس په ژبه خبرې

ادبي بحثونه:( ۵۴)

صدیق الله بدر

فریاد او د ولس په ژبه خبرې

(( اصلي شعر هماغه شعر دی چې د ولس په ژبه و اوسي. ځکه شعر څوک د ځان لپاره نه وايي، د ولس لپاره یې وايي او چې د ولس لپاره یې وایي، نو هر شعر چې د ولس په ژبه وي، ولس پرې پوهېدلی شي، دا خپل درد ولس ته رسولای شي او د ولس د هر غړي درد نورو ته رسولای شي زه وایم دا به ښه شعر وي.))

دا هغه شاعر دی چې په رښتنې معنی یې په ولسي ژبه په شعر کې د ولس ژوند انځور کړی او هېڅ ډول تکلف او تصنع یې په شعر کې نه لیدل کېږي. خو یو شی چې په کې لیدل کېږي هغه د ولسي شعر او معاصر شعر یو ځای کول او د دواړو یو ګډ انځور وړاندې کول دي.

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: د هرې ناستې د ښکلا رنګ کلام

ادبي بحثونه/صدیق الله بدر

د هرې ناستې د ښکلا رنګ کلام

د پښتو شعر يوه ښه ځانګړنه سندريزتوب يې ده، دغه ځانګړنه ډېر ځله په شعر کې د وزن، دروني اهنګ او غږيزو کلماتو د شتون په بڼه تجسم مومي.

په دې بحث کې داسې يو شاعر درپېژنو چې کلام يې له همدغې ښکلا او ځانګړنې برخمن دى.

خاوره د ولیانو ده کور د ننګ و نام دی

نوم چې دې جانان وطنه واورمه سلام

ګل ګلستانه زار شمه زار

ګران افغانستانه زار شمه زار

ترپايه

ادامه نوشته

ادبي بحثونه: مشعل او په هنري بڼه د نوې خبرې رانغښتل

ادبي بحثونه/ صدیق الله بدر

مشعل او په هنري بڼه د نوې خبرې رانغښتل

پر نورو ځانګړنو سربېره د ښې شاعرۍ يوه ښه ځانګړنه په شعر کې په هنري بڼه د نوې خبرې رانغښتل دي. له نېکه مرغه چې زموږ معاصر پښتو شعر دغه ځانګړنه لري. دلته د پښتو معاصر شعر همداسې يوه ځوانه څېره درپېژنو چې شاعري يې فطري ده، شعر پرې راووري او په هر شعر کې يې يوه نوې خبره نغښتې او هغه هم په پوره تغزلي انداز:

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: کاروان؛ د انځور جوړونې له هنر سره بلد شاعر

ادبي بحثونه/ صدیق الله بدر

کاروان

د انځور جوړونې له هنر سره بلد شاعر

يو شمېر ادبپوهان شعر هغه پديده ګڼي چې د بشري ټولنې له ټول افرادو سره تړاو لري، له دې کبله د شعر تعریف هم د هر چا په پوهې او اخستنې پورې تړلی، هر څوک د يو شعر په لوستلو سره هغه تعریف کړي. دا خبره د ادبپوهانو هغې خبرې ته قوت وربښي چې وايي شعر مطلق تعریف نه لري او څوک دې پر دې ټينګار وکړي چې د شعر همدا یو تعریف دی او بس.

د دې نظريې پلويان په دې باور دي چې د شعر لپاره مطلق تعریف د هغه له رنګارنګیو او ښکلاوو د سترګې پټولو په معنی دي.

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: مليار او د هغه ګڼ انځوريزه شاعري

ادبي بحثونه(( ۵۰))

ليکوال: صديق الله بدر

 

مليار او د هغه ګڼ انځوريزه شاعري

 

د لونګو يوه بله دريڅه پرانيزو او د مينې او ښكلا د يو داسې پنځوونكي شاعر په اړه درسره خواله كوو، چې خيال تر ګوتو نيسي او ښكلا پنځوي، هغه شاعر چې په دې باور دی، ښه شعر هغه دى چې له لوستونكي او اوريدونكي سره ټينګه رابطه قايموي: ((ښه شعر هغه دى، څوک چې يې اوري او يا لولي دا وګڼي چې زما د زړه خبره په کې شوې او خپل ځان په کې پيدا کړي.))

دى زموږ  د بهير هغه شاعر دى چې ژوند پخپله يو شعر ګڼي او شعر د ژوند هنداره: ((ژوند کې عاطفه شته، ناخوالې او ستونزې شته دي، نو له دې کبله شعر د ژوند هنداره ده او خپله ژوند اصل د شعر دی، ځکه زما په هر څه کې شعر نغښتی دی. کيسې او يا هسې دوه جملې هم چې د څه شي په اړه ليکمه نو خامخا يو شاعرانه انداز په کې راځي.))

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: نذیر؛ د واقعي ژوند انځوروونکی شاعر

ادبي بحثونه(۴۹)

لیکوال: صدیق الله بدر

نذیر

د واقعي ژوند انځوروونکی شاعر

په ادبي اثارو کې د دوه ډوله تمایله خبرې کېږي؛ ریالستیک او رومانتیک تمایل. په شعر کې معمولا رومانتیک او په داستان کې ریالستیک تمایل ډېر وي؛ خو په شلمه پېړۍ کې په پښتو شعر کې ريالستيکو مسايلو ته ډېر پام واوښت او يو زیات شمېر شاعرانو پخپلو شعرونو کې د واقعي ژوند انځورولو ته مخه وکړه.

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: د حساس زړه او ذهن څښتن شاعر

ادبي بحثونه(۴۹)

لیکوال: صدیق الله بدر

د حساس زړه او ذهن څښتن شاعر

بيا هم تاسو د پښتو شعر د مينې او ښکلا شنو شېبو ته رابولو او د يوه داسې شاعر په شعر او شاعرۍ درسره غږېږم، چې په پردېسو نغمو کې يې جل وهلې هيلې رانغاړلې او په ماتو هندارو کې يې خپل ليدلي خوبونه د راسا له مست سيند سره شريک کړي او اوس هم د هغه د تعبير په لټه کې دی:

ادامه نوشته

د لونگو دريڅې:اجمل اند؛د خپل وخت ځوان غزلبول شاعر

ادبي بحثونه (۴۸)

لیکوال: صديق الله بدر

اجمل اند؛

د خپل وخت ځوان غزلبول شاعر

 

په دې بحث کې د پښتو د ځوان خو شاعرانه بهير يو داسې استازی صميمي شاعر درپېژنو، چې شعر يې د ولسي او هنري شاعرۍ خواږه راباندې څښي. دا هغه ځانګړنه ده، چې ښايي زموږ د اوسمهالې شاعرۍ د کمو شاعرانو نوښت وي.

دا نوښت هغه څوک کولای شي، چې شعر يې په کلي کې او له ولس سره په ژوند کې موندلی او بیا له معاصر شعر سره یې تر اشنايئ وروسته دواړه سره پېيلي وي. يو له ګوتو په شمار شاعرانو څخه، چې شعرونه يې همدغه ښکلا او ځانګړنه لري؛ اجمل اند دی. اند هغه شاعر دی، چې شاعرانه محیط پرې شعر لورولی دی. هغه هم په ډېر تنکيني عمر او د هجرت په چاپېريال کې: ((د پېښور په هغه چاپېریال کې چې زه اوسېدم، هغه د کوزې پښتونخوا یوه غرنۍ سیمه ده، چې هنګو ورته وایي. په هنګو کې کوټکي یوه ځنګلي سیمه وه، چې په ګورګرو او مماڼو پوښلې وه. ګڼ شمېر کوچیان له موږ نه اخوا دېخوا اوسېدل او په دې منځ کې زموږ هم یو کور و.))

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: داوود تپان او د هغه عاطفي شاعري

ادبي بحثونه (۴۷)

ليكوال: صديق الله بدر

داوود تپان

او د هغه عاطفي شاعري

 

 

د پښتو ځوان شعر يو له ښكلاوو څخه، چې ډېر حساب پرې كېداى شي او يو كم شمېر ځوان شاعران ورته ډېره پاملرنه كوي، هغه د لفظونو سم اوډون او د خيال او فكر ترمنځ د توازن شتون دى، چې اوچت عاطفي بار هم ورسره نغښتى وي. موږ په دې بحث كې د همداسې يو ځوان او تاند شاعر پر شعر او شاعرۍ  درسره خبرې كوو، چې شعرونه يې له همدغو ښكلاوو برخمن دي او په دې باور دى، چې شعر يوه ډېره عاطفي وينا ده: (( شعر د عواطفو هنداره ده، شعر ذوقي او خوندوره نړۍ لري، هر څوك چې په دې نړۍ كې د اوسيدو تابيا نيسي، بايد خوندورې ويناوې ولري، تر څو اورېدونكى او لوستوال ترې خوند واخلي))

ادامه نوشته

د لونگو دريڅې: د شنو ګټو قاضي؛ د مشخص مکان او زمان يو انځور

ادبي بحثونه: ۴۶

لیکونکی: صدیق الله بدر

د شنو ګټو قاضي؛

د مشخص مکان او زمان يو انځور

 

په پښتو کې داستان لیکنه که څه هم ډېره زیاته اوږده سابقه نه لري، خو دې ژانر په دوه وروستیو لسیزو کې ډېره وده موندلې او پر تخنیکي جوړښت سربېره یې هنري ښکلا هم خپله کړې ده، تر دې مخته ډېره توجه نکلونو او شعرونو ته اوښته او د ګوتو په شمار کسانو داستانونه او لنډې کېسې لیکلې. تېر پنځه کلونه د پښتو نثر د بخت کلونه وو او په دې کلونو کې زموږ یو شمېر لیکوالو داستاني نثر ته مخه کړه، چې له امله یې نن سبا موږ یو زیات شمېر داستاني اثار لرو، خو د خوشالۍ خبره دا ده، چې په همدې کلونو کې د لنډې کیسې په لیکلو سربېره پښتو ناولونه او په تېره بیا پولیسي ناولونه هم وپنځول شول، چې تر ډېره دغه ناولونو د مشخص زمان او مکان په رانغښتلو سره ډېر مینه وال ځان ته رامات کړي دي.

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: نافع همت؛ طنز، طنزي ژبه اوواقعی موضوعات

ادبی بحثونه: ۴۵

لیکوال: صديق الله بدر

نافع همت؛

طنز، طنزي ژبه او واقعي موضوعات

 

په دې بحث كې د پښتو ادبياتو پر يو مهم سبكي خصوصيت يعنې طنز درسره خبرې كوو.

كه څه هم يو شمېر ادبپوهان له دې كبله، چې طنز بېلابېل شكلونه خپلوي، هغه د يو بېل ادبي ژانر په توګه نه پېژني، خو يو شمېر نور بيا د شعر او داستان غوندې، طنز په ادب كې يو بيل ژانر ګڼي، ځكه په دې باور دي، چې طنز خپل ځانګړی فورم، هدف او د بیان لاره لري. موږ د دې خپرونې له لارې هڅه كوو، چې پر دې دوو نظرونو رڼا واچوو او دا پايله راوباسو، چې ايا طنز پخپله يو مستقل ژانر دى او كه نه؟

 له ادمه تر دې دمه موږ په يو ډول نه يو ډول پخپل نثر و نظم كې د طنز څرك لګولاى شو. پښتو شعر كه كلاسيك دى او كه معاصر يو ډول له دغې خوږلنى برخمن دى. ځينو پښتنو شاعرانو ځاى ځاى پخپلو هستونو كې له طنزه كار اخيستى، خو دا چې يو پښتون شاعر دې خپله ټوله شاعري طنز ته وقف كړې وي، تراوسه يې څرك نه دى لګېدلى.

ادامه نوشته

د لونګو دريڅې: د سالک شاعرانه ژبه

ادبي ګزارشي ليکنه((۴۴))

ليکوال: صديق الله بدر

د سالک شاعرانه ژبه

 

دا ځل؛ د يوه داسې شاعر او ليکوال په شعر او شاعرۍ درسره غږېږو، چې تصوير ساز تخيل يې د تغزل په مرسته د بنګړو غوندې خبرې کوي:

د سکوت سندرو غوږ نيولی

ستا د بنګړو غوندې خبرې کوم

ښايي وپوښتئ، چې دی څوک دی، چې د بنګړو غوندې خبرې کوي، درپېژنم يې خو دومره ژر هم نه، پرېږده، چې پېژندلو ته يې ستاسو تلوسه لږه نوره هم زیاته شي. لاندې غزله يې هم ولولئ، چې د بنګړو غوندې خبرې کوي:

ادامه نوشته

کره کتنه: نصير احمد احمدي

ادبي بحثونه:(( ۴۳))

ليکوال: صديق الله بدر

نصير احمد احمدي

او د هغه له تصويري خصوصيت نه برخمن نثر

 

ګڼې لنډې کيسې او ناولونه، چې په زړه پورې نه ايسي او په پوره توګه زموږه توجه نه شي جلبولای، يو لوی علت يې دا دی، چې نثري اسلوبو ته په کې لکه څنګه، چې ښايي پاملرنه نه کېږي او مقاله يې تون لري. لوی ليکوال هڅه کوي، چې پخپلو هستونو کې خپل پيغام په ښکلي او تصويري بڼه انتقال کړي. د دوی هدف دا وي، چې د ښکلو او تصويري جملو په ليکلو سره يو څه زموږ سترګو ته ودروي او کومه صحنه، چې انځوروي هغه په هماغه بڼه احساس کړو.  

دلته بيا هم څو شيبې پر پښتو كيسه ليكنې تم كېږو او د پښتو كيسه ليكنې يوه داسې ځوانه څېره درپېژنو، چې لومړى يو څه تجربه کوي او بيا د خيال په مټ يې راپنځوي:(( اكثر يوه كيسه مې اورېدلې او يا لېدلې ده، بيا مې خيال او د ليکوالۍ هنر ورسره ملګری کړی دی. يعنې وچ په وچه هغسې مې نه دي رااخیستي، چې خلکو راته ويلي دي.))

ادامه نوشته

کره کتنه: د هاشمي شعر؛ د مينې او ښکلا شعر

ادبي بحثونه (۴۲)

ليکوال: صديق الله بدر

 

د هاشمي شعر؛ د مينې او ښکلا سندره

 

له نيکه مرغه نن سبا زموږ ډېرى ځوان شاعران هڅه كوي، چې خپله خبره د ښكلو لفظونو په اوډون او رانغاړلو سره انځوريزه كړي، خو كله كله دغه هڅه شعر له ابهام سره مخ كوي او سمه معنى نه ښندي. د ادبپوهانو په نظر د شعر د ډېر انځوريز كولو په هڅه كې شاعر د تورو، كلماتو او تركيبونو تر اغېز لاندې راځي او د شعر مانيز او فكري اړخ ته يې توجه كمېږي، چې له دې كبله د شعر د ښكلاييز او مانيز اړخ ترمنځ توازن له منځه ځي او د ډېر جذب وړ نه ګرځي.

ادامه نوشته

کره کتنه: د صفيې شعر؛ د مينې او ښکلا مترنم رود

ادبي بحثونه (۴۱)

ليکوال: صديق الله بدر

د صفيې شعر؛

د مينې او ښکلا مترنم رود

له تېرو دوو لسيزو راپدېخوا زموږ پښتنې شاعرانې په خپلو شعرونو کې د ښځينه احساساتو او  عواطفو رانغښتلو ته ډېره توجه کړې ده. تر دې مخته زموږ شاعرانې په ټولنه کې د مسلطو دودونو له کبله نه شوای کولای، چې د خپلو احساساتوانځوروونه وکړي.

 په شپېتمو کلونو کې تر يو بريده دغې ځانګړنې ته توجه وشوه، چې په فرهنګي کړيو کې له خورا زيات استقبال سره مخ شوه. که د پنځوسمو او شپېتمو کلونو په اوږدو کې پښتو شعري بهير او په تېره د ښځينه شاعرانو شعرونو ته يو ځغلنده نظر وکړو؛ که چېرته له شعرونو سره د شاعرانو نومونه نه وای ليکل شوي، دا فيصله ګرانه برېښېده، چې دغه شعرونه دې د يوې ښځې شاعرې وي. ځکه په هغو شعرونو کې زموږ شاعرانې د نارينه وو شاعرانو احساسات رانغاړلي دي. په هغه ډله شاعرانو کې، چې تر نورو لږ په جدي ډول دغې ځانګړې ته توجه کړې ده، درې نومونه د ډېرې يادونې وړ دي: کبرا مظهري،  پروين ملال او صفيه صديقي.

ادامه نوشته

کره کتنه: کمال الدين مستان؛ حس اميزي او تصوير جوړونه

ادبي بحثونه ( ۴۰  )

ليکونکی: صديق الله بدر

 

کمال الدين مستان؛

 حس اميزي او تصوير جوړونه

 

پښتو معاصر شعر له ګڼو ځانګړنو برخمن شعر دی، چې حس اميزي او يو ډول متناقضه خبره کول په کې جلا او له خونده ډکې ځانګړنې دي. که څه هم زموږ يو څو د ګوتو په شمار شاعران دغو دوو ځانګړنو ته توجه کوي، خو دا ډاډ راسره شته، چې په راتلونکي کې به زموږ ډېری شاعران دغو دوو ځانګړنو ته ډېره توجه کوي او زموږ د سبا ورځې شاعري به له دې اړخه په جلا ډول د مطالعې وړ وي.  

دلته د يوه داسې شاعر پر شعر و شاعرۍ درسره غږيږو، چې تر نورو شاعرانو پخپلو شعرونو کې دغو ځانګړنو ته ډېره توجه کوي. دا هغه شاعر دی، چې شعر د يوه استثنايي حالت زېږنده او غير عادي وينا ګڼي: ((  شاعر، چې کله شعر ليکي، نو يو استثنايي حالت ورته پيدا کېږي او همدغه دليل دی، چې دغه استثنايي حالت  د ده په کلماتو او شعر کې راڅرګندېږي او دلته ده، چې شعر له  عادي خبرو نه توپير پيدا کوي او مينه او ښکلا په کې پيدا کېږي. ))

ادامه نوشته

کره کتنه: شمسزی او موضوع ته د مناسبې ژبنۍ زمینې برابرول

ادبي ګزاشي ليکنه (۳۹)

ليکوال: صديق الله بدر

 

شمسزی او موضوع ته

د مناسبې ژبنۍ زمینې برابرول

ارسطو؛ پخپل هغه کتاب کې، چې د شعر د فن په اړه يې کښلی دی، د تناسب کلمه د ښکلا لپاره کارولې ده. د ارسطو په نظر ښکلا هغه څه ته ويل کېږي، چې تناسب په کې موجود وي. له ښکلا نه زموږ عام تصور هم همداسې دی. موږ ته يو څوک هغه وخت ښکلی ښکاري، چې د اندام د ټولو غړو ترمنځ يې تناسب موجود وي، يعنې نه له يو بل نه غټ وي او نه واړه. که چېرته د يو چا پزه له معمول حد نه غټه وي او د څېرې نور غړي يې يو له بل سره تناسب ولري، نو هغه څېره موږ ته ښکلې نه ښکاري. زموږ د اوسني شعر ښکلا په دې کې نغښتې، چې تر ډېره بريده د شعر د د دوو ډېرو اساسي توکو د خيال او فکر ترمنځ تناسب ته په کې توجه کېږي. د خوشالۍ ځای دا دی، چې زموږ ځوان شاعران دغې مسالې ته ډېره توجه اړولې او هڅه کوي، چې شعرونه يې له دغې ښکلا نه برخمن وي.

ادامه نوشته

کره کتنه: مجيد قرار؛ د ناقرارې مينې انځورګر

ليکوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليکنه((۳۸))

مجيد قرار؛ د ناقرارې مينې انځورګر

 

په هنري انداز او د شرنګېدلو الفاظو په مټ، د خپل وخت خبرې او د خپلو تجربو رانغاړل؛ هغه ځانګړنه ده، چې د پښتو شعر يې د وخت سندره ګرځولې او پر زړونو او غوږونو خوږ لګي.

نن سبا د شعر كره كتونكي او شعرپېژندونكي ټول په يوه خوله دا وايي، ډېر ځله، چې له خپل شعر نه د پرديتوب احساس راته پيدا كېږي، يوازنى علت يې دا دى، چې موږ پخپلو اكثرو شعرونو كې د خپل وخت انځور نه وينو. د دغو كره كتونكو په اند، زموږ اكثر ننني شعرونه، د پخوا زمانې شعرونو ته پاتې كېږي. كه چېرته نوم او تاريخ ورباندې نه وي ليكل شوي، نو داسې احساسېږي، چې زموږ شاعر د پخوا زمانې شاعر دى. دا ځكه، چې زموږ ځينې شاعران جسما په اوس زمانه كې ژوند كوي خو فكر او بيان يې د تېرې زمانې وي، چې دا ټول بيا هم د تقليد له بلا راپېښ دي.

ادامه نوشته

کره کتنه: وږمه سبا؛ د خيال ناڅاپي بدلېدل او رومانيت

ادبي ګزارشي لیکنه(( ۳۷))

ليکوال: صدیق الله بدر

وږمه سبا؛

د خيال ناڅاپي بدلېدل او رومانيت

پښتو معاصر ادبيات له ښكلاييز پلوه د ډېرې پاملرنې وړ دى او په زړه پورې رنګارنګي په كې ليدل كېږي، خو يو څه ته، چې زموږ اكثرو شاعرانو او كيسه ليكوالو دېره توجه نه ده كړې، هغه د خپل وخت او زمان نه انځورونه ده. زموږ ډېرى ليكوال او شاعران پوره روماني شاعرۍ ته د ډېرې لېوالتيا له كبله تر يوه بريده دغې موضوع ته پاملرنه نه ده كړې او په اثارو او پنځونو كې يې ډېر كم د وخت او زمان عكاسي وينو او دا ترې نه جوتېږي، چې زموږ شاعر په كوم مكان او زمان كې اوسي. له دې خبرې اره موخه دا ده، چې  زموږ شاعران او ليكوال د رومانيت ترڅنګه د وخت او حالاتو هنري انځورونه هم بايد له ياده ونه باسي.

ادامه نوشته

کره کتنه: بریالی باجوړی؛ د واقعي پېښو...

ادبي ګزارشي ليکنه((۳۶))

ليکوال: صديق الله بدر

استاد بريالی باجوړی؛

د واقعي پېښو انځوروونه او ذهني اعتدال

 

بيا هم د پښتو کيسه ليکنې بحث سره غځوو او يو داسې کيسه ليکوال درپېژنو او پر کيسو يې درسره غږېږو، چې نثر يې ساده، روان او واضح دی. هغه کيسه ليکوال، چې ډېر ځله د خپلو کيسو لپاره خاص او استثنايي موضوعات غوره کوي: (( ډېر کوښښ کوم، چې عام نه بلکې لږ څه استثنايي موضوعات را واخلمه. پخوا به زما ادبي دوستانو همېشه پر ما دا انتقاد کاوه، چې دا موضوع خو استثنايي ده، دا دې ولې را اخيستې ده، خو زه وايم که عام موضوعات سړى ډېر راواخلي نو هغه تکرار غوندې راځي. ځينې عام موضوعات مې هم را اخيستي دي، خو ډېری موضوعات مې استثنايي دي.))

دا ښاغلی کيسه ليکوال پوهنمل استاد بريالی باجوړی دی، چې په ګروهه يې ښه کيسه، هغه کيسه ده، چې عامه موضوع په کې نه وي نغښتل شوې: (( زما په نظر ښه کيسه، هغه ده، چې موضوع يې ښه او ډېره عامه نه وي، کرکټرونه يې ژوندي او ډيالوګونه يې ډېر لنډ خو تشريحي نه وي او ورسره ورسره ښه حادثه، ښه تلوسه او ښه پاى ولري.))

ادامه نوشته

کره کتنه: رودوال د مينې سندربول

ليکوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليکنه (( ۳۵))

رودوال د مينې سندربول

 

هر هغه شاعر، چې د ويلو لپاره يوه خبره ولري اوهغه هم پخپل ډول كې له پوره نويوالي او درد نه برخمن وي، كله چې يې وپوښتې نو بې له ځنډه وايي، چې شاعري يې يو اندروني كيفيت دى. كله، چې په ژوره توګه د داسې شاعرانو هستونې په پوره دقت له نظره تېروو، پر ډېر عاطفيت او درد سربېره اوچتې ښكلاييزې تومنې ته هم په كې ځير كېږو.

ډېرى ادبپوهان په دې نظر دي، چې زموږ دغه شمېر شاعران د خپل كلام په نسبت ډېر صادق وي او همدغه صداقت د شاعر د كلام او د لوستونكي تر منځ د نږديوالي او صميميت د پيدا كېدو سبب ګرځي. دا په دې معنى، چې عاطفه په شعر كې يو تر ټولو اغېز ښندونكى عنصر دى او د انسان باطن ته لاره كوي. دا به پرېږدو، چې ژبه، موسيقي او خيال د لوستونكي د ښكلا خوښونې حس راپاروي. زموږ اوسنى ځوان شعر تر ډېره بريده له همدغې ځانګړنې برخمن دى. موږ دلته د يوه همداسې ځوان شاعر په شعر و شاعرۍ درسره غږېږو، داسې شاعر، چې ډېر ځله خپل شخصي او خپل اندروني كيفيت راسره شريكوي:(( كه په دې خبره باندې ډېر بد ښكاره نه شم او څوك رانه خپه نه شي، په واقعيت كې زه شاعري د خپل ځان لپاره كوم. د هر هغه څه لپاره، چې زه شاعري كوم، زه هغه خپل خودي او اندروني كيفيت ګڼم.))

ادامه نوشته

کره کتنه: د اوربل ساده خو انځوریزه شاعري

لیکوال: صدیق الله بدر

ادبي ګزارشي لیکنه ((۳۴))

د اوربل ساده خو انځوریزه شاعري

 

شعر هغه وخت ژوندى او تلپاتې ګڼل كېږي، چې د ځانګړو خصوصياتو په درلودلو سربېره، د ژوند رښتنې انځورګري په كې شوې وي او جوت پيغام ولري. كه څه هم زموږ اوسنى ځوان شعر له ډېرو ښكلاوو برخمن شعر دى، خو د ژوند څرك په كې كم ترسترګو كېږي او ښايي همدا علت وي، چې يو شمېر شعرونه له خوند او لذت نه برخمن نه دي او په پراخه كچه اغېز نه ښندي.

دلته همدې موضوع ته په پام سره، د داسې يوه شاعر په شعروشاعرۍ درسره خواله غږېږو، چې شعر يې له ژونده رنګ اخلي او په دې باور دى، چې په شعر كې د ژوند رانغاړل شعر راژوندى كوي: (( په اوسني شعر کې ژوند ډېر کم دی. ژوند په کې شته خو څومره، چې ضرور دی، هغومره نه دی. که چېرې په شعر کې ژوند انځور شي، هغه وخت به له شعر څخه ډېر وګړي خوند واخلي، خو اوس یوازې یوه خاصه طبقه ترې خوند اخلي، چې ډیری پخپله شاعران دي.))

ادامه نوشته

کره کتنه: زغم، د خپل وخت د جدي پېښو رانغاړونکی کیسه لیکوال

لیکوال: صدیق الله بدر

ادبي ګزارشي لیکنه( ۳۳)

زغم، د خپل وخت

د جدي پېښو رانغاړونکی کیسه لیکوال

ډېر ځله یو شمیر لوستونکي دا وایي، سره له دې، چې په ځینو کیسو کې ټول تخنیکي اصول مراعات شوي وي، خو بیا هم هغه کیسې یې پر زړونو چنګ نه لګوي. دا ډیره مهمه موضوع ده او ښایي، چې د هغه علت په ګوته شي. یو شمېر ادبپوهان او مطرح کیسه لیکونکي په دې نظر دي، چې دغه ستونزه د تقلید له کبله راپیښه ده. ځکه زموږ یو زیات شمیر نوي کیسه لیکوال او یا هم یو کم شمیر پخواني کیسه لیکوال د ځینو ښو کیسو په لوستلو سره د هغه تر اغېز لاندې راځي او هڅه کوي، چې په هماغه بڼه یوه بله کیسه هم ولیکي، خو هغسې ښه یې نه شي لیکلی. دا ځکه، چې هغه موضوع یې پخپله نه وي تجربه کړې. کله، چې یو څوک د نورو تجربې ازمایي دا طبیعي ده، چې هیڅکله هم هغه په ښه توګه نه شي انځورولی او پر لوستلو یې د لوستونکو تنده نه ماتیږي. خو په دې برخه کې یوه بله مساله، چې ډیره مهمه ده، دا ده، چې تر ډیره بریده زموږ لیکوال له خپل وخت نه تښتي، دا په دې معنی، چې زموږ لیکوال د خپل وخت خبرې راسره نه شریکوي. که چیرته زموږ کیسه لیکول خپله تجربه او د خپل وخت موضوع راته بیان کړي، ښه یې انځورولی شي، هرڅه یې راته اشنا وي او خوند ځینې اخلو. زموږ د معاصرو لنډو کیسو یوه ترټولو غټه نیمګړتیا همدا ده، چې د وخت او زمان خبرې او موضوعات، هغه هم جدي او بوږنوونکي موضوعات په کې نه تر سترګو کېږي.

ادامه نوشته

کره کتنه: پرهر، د نويو عاطفي مفاهيمو او انځورونو شاعر

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (( ۳۲))

بشیر احمد پرهر،

 د نويو عاطفي مفاهيمو او انځورونو شاعر

 

 

په ساده ژبه د نويو مفاهيمو او انځورونو وړاندې كول د پښتو معاصر شعر يو له غوره ځانګړنو څخه شمېرل كېږي، چې تر ډېره بريده زموږ يو زيات شمېر ځوان شاعران ورته دومره ډېره پاملرنه نه كوي. ښايي همدا علت وي، چې يو شمېر شعرونه پر زړونو چنګ نه لګوي او دومره مينه وال نه لري. خو له نيكه مرغه موږ په دې خپرونه كې يو داسې ځوان شاعر درپېژنو، چې شعرونه يې له نويو انځورونو او مفاهيمو ډك دي او دغه مفاهيم او انځورونه په ډېره ساده خوهنري ژبه وړاندې كوي او تر ډېره بريده ورځني او كلتوري مسايل په خپلو شعرونو كې رانغاړي او په هر شعر كې يې يو انساني پيغام نغښتى وي. دى زموږ د بهير هغه شاعر دى، چې د شعر د نوم په اخيستو سره يې په ذهن كې د انسانيت او بشري ژوند يو ځانګړى حالت انځورېږي: (( د شعر د نوم په اخيستو باندې زما په ذهن کې يوه تابلو انځوريږي، چې هغه د انسانيت يا بشري ژوند يو خاص او ځانګړى حالت انځوروي.))

ادامه نوشته

کره کتنه: زرین انځور، د مشاهدې دقت او عالي کرکترایزیشن

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه((۳۱))

استاد انځور،

د مشاهدې دقت او عالي كركټركښنه

 

بيا هم پر پښتو لنډې كيسې او كيسه ليكنې درسره غږېږو او د يوه نوښتګر كيسه ليكوال پر كيسو د بحث له لارې، په پښتو لنډه كيسه كې د مشاهدې پر دقت خبرې كوو.

لنډه كيسه، ګڼې ځانګړنې او تكنيكي خصوصيات لري، چې پو له دغو ځانګړنو څخه يې د مشاهدې دقت دى، چې زموږ يو شمېر كيسه ليكوال ورته ډېره توجه نه كوي. ښايي له همدې كبله وي، چې زموږ يو زيات شمېر معاصرې كيسې پر لوستونكو اغېز نه پرېباسي. يو كم شمېر كيسې، چې زيات مينه وال او لوستونكي لري، ښايي ليكوالو يې هڅه كړې وي، چې يوه شېبه يو كركټر او يوه پېښه په پوره داستاني دقت انځور كړي.

ادامه نوشته

كره كتنه: نثار؛ د مقاوم ادب سرلارى شاعر

ليكوال:  صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه: (۳۰)

 

نثار: د مقاوم ادب سرلارى شاعر

 

په كابل كې د استوګن او نااستوګن شعر اصطلاح ګانې په ۱۳۶۸ لمريز كال كې، چې د وخت رژيم د خپلو مخالفو لوريو په وړاندې يو څه تمكين ته غاړه كېښوده او تر يوه بريده په دننه او بهر كې د افغان ليكوالو اړيكې سره نږدې شوې، رامنځته شوې دي. له هېواده بهر او دننه په هيواد كې يو شمېر كسانو بيا د دغو اصطلاح ګانو په وړاندې د جهادي او مقاومتي شعر اصطلاګانې كارولې. خو په دې بهير كې زموږ يو شمېر ادبپوهان دا هم وايي، چې موږ هيڅكله هم مقاومتي ادبيات نه درلودل. ځكه دغه ډول ادبيات د ملي او سراسري پاڅونونو او اوښتونونو په نتيجه كې منځته راځي. دغه ادب پوهان په دې نظر دي، چې په افغانستان كې له تېرو ديرشو كلونو راهيسې موږ يو ډول مقاوم ادب تجربه كړى دى، چې دغه ادب د ځان د ساتلو په خاطر او پرته له كوم ايديالوژيكي جريان او فكر نه د فرهنګي يرغل او شرايطو په وړاندې رامنځ ته شوى دى.

ادامه نوشته

کره كتنه: محمديار، ژمن خو هنرمند شاعر

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه( ۲۹)

محمديار؛ ژمن خو هنرمند شاعر

 

د روان پښتو ادبي بهير يوه غوره ځانګړنه دا ده، چې زموږ ګڼ شاعران تر ډېره بريده ټولنيز مسايل، چې د وطن او ولس دردونه په كې نغښتي په ساده، بې تكلفه خو هنري انداز انځوروي او پخپله بڼه كې دا هغه ډول شاعري ده، چې ډېر ژر د ولس زړه ته لاره كوي. دا زموږ د بهير هغه شمېر ويناوال دي، چې شعر ته د مينې، درد او ښكلا د يو ګډ تركيب په مينه ګوري او په همدې مينه له مينې او عاطفې څخه ډك انځورونه زموږ مخې ته ږدي. عبدالاحمد محمديار يو له همدغو شاعرانو څخه دى، چې په همدې مينې او باور شاعري كوي: (( ښكلا، مينه او درد، چې كله په يوه نقطه كې تقاطع كوي، زما په نظر همدغه د تقاطع نقطه د شعر د الهام سرچينه ده.))

ښاغلى عبدالاحمد محمديار زموږ د روان ادبي بهير، هغه عاطفي شاعر دى، چې د شعر د نوم له اوريدو سره د مينې، ښكلا او درد احساس كوي او دغسې يو بيان كه ډېر عادي هم وي، شعر يې بولي: (( درد، مينه او ښكلا، چې له انسان سره ملګرى اوسي، زه فكر كومه كه چېرته هغه عادي هم وغږېږي، د هغه عادي غږېدل هم زموږ لپاره شعر دى.))

ادامه نوشته

کره کتنه: سعادت؛ فطري شاعر او د...

ليكونكى: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (( ۲۸))

 

سعادت؛

فطري شاعر او د سندريزو كلماتو رانغاړونكى

يادونه: په ۱۳۸۳ لمريز كال كې، چې د كليد او مرسل اوونيزو ترڅنګه كليد راډيو هم په خپرونو پيل وكړ او په ډېره كمه موده كې، زيات اوريدونكي خپل كړل. ما دا له ځانه سره وپتېيله، چې زه هم د خپل ذوق او مينې له مخې په دغه راډيو كې يوه ادبي خپرونه پيل كړم. د راډيو ادارې دا راسره ومنله او ما د مرغومي په څوارلسمه د لونګو دريڅې په نامه، د پښتو د معاصر نظم و نثر او ښكلاوو د رابرسېره كولو لپاره يوه پنځه ويشت دقيقه يي ادبي خپرونې چمتو او له راډيو نه خپره كړه، چې يو زيات شمېر مينه والو او ادبپوهانو د دغې خپرونې دوام وركولو ته وهڅولم.

د لونګو دريڅې د لومړۍ خپرونې لپاره، ما د خپل درانه دوست او ورور ښاغلي اسدالله غضنفر تر سلا مشورې وروسته، د ښاغلي سعادت د شعرونو مطالعه پيل او له يو شمېر ادبپوهانو او شاعرانو سره مې د هغه د شعر و شاعرۍ پر فكري او ښكلاييز اړخ مركې وكړې او هغه خپرونه نشر شوه.

ادامه نوشته

کره كتنه: ازمون او د خپل وخت انځوريزه شاعري

ليكوال: صديق الله بدر

اد بي ګزارشي ليكنه(۲۷)

ازمون

او د خپل وخت انځوريزه شاعري

 

له مانيز او ښكلاييز پلوه د الفاظو او كلماتو غوره كول او يو له بل سره اوډل يې يوه ترټولو سخته مرحله ده. دا ځكه، چې په ښكلې او سندريزه بڼه د يو مفهوم افاده كول، د يوه شاعر پر شعري او پوره ذهني قوت دلالت كوي. د اندروني كيفياتو د بيان لپاره د داسې الفاظو غوره كول او يو له بل سره اوډل، چې پر عاطفي بار سربېره انځوريز خوند او رنګ ولري، د پښتو د معاصرې شاعرۍ يوه هغه غوره ځانګړنه ده، چې زموږ د ننني ادبي بهير يو كم شمېر شاعران ورته توجه كوي. يو له دغو كم شمېر ځوانو شاعرانو څخه ښاغلى استاد لعل پاچا ازمون دى. ازمون تل هڅه كوي، چې خپل اندروني كيفيات په همدې بڼه انځور كړي: (( د لومړي شعر په ليكلو سره، ما داسې ګمان كاوه، چې ګوندې ما خپله يوه وركه مينه پيدا كړې او ليدلې ده او په زړه كې مې، چې كوم درد او كومه څړيكه وه، هغه رابهر شوه.))

ادامه نوشته

کره كتنه: اسمعيل يون، د ملي دريځ خاوند شاعر او ليكوال

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۲۶)

اسمعيل يون؛

د ملي دريځ خاوند شاعر او ليكوال

 

شعر، د فكر او ښكلا زرين مزى دى. د ښه شعر او ښه شاعر پېژندګلوي په سندريزه بڼه د فكر او خيال غاړه غړى كول دي. كوم كلام، چې په دغو دوو ګاڼو پسولل شوى وي، هغه په رښتني معنى داسې يوه هستونه ده، چې په ښكلې بڼه يو پيغام لېږدوي.

د پښتو د معاصرې شاعرۍ، يوه غوره ځانګړنه د فكر او خيال ترمنځ تناسب شتون او د دواړو موازې حركت دى. نننى پښتو شعري بهير د همدغې ځانګړنې د رامنځته كوونكو ګڼ استازي لري، چې يو په كې پوهنمل استاد محمد اسمعيل يون دى.

يون د دغه بهير هغه استازى شاعر دى، چې په شعر كې د فكر او ښكلا پر تناسب ټينګار كوي او ورسره فكر د شعر روح ګڼي: (( فكر، چې په يو شعر كې نه وي، معنى يې دا ده، چې هغه شعر روح نه لري. هغه شعرونه، چې فكري تومنه ونه لري، د هغه بقا ناممكنه ده. البته دا هم بايد په نظر كې ونيول شي، چې د فكر تله دومره درنه نه شي، چې د شعر ښكلا ته زيان ورسوي او شعر په شعار بدل او هنري ارزښت يې راكم كړي.))

ادامه نوشته

کره کتنه: ډاكتر اكبر؛ زموږ د پېر مفكر او هيومانست شاعر

لیکوال: صدیق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۲۵)

ډاكتر اكبر؛

زموږ د پېر مفكر او هيومانست شاعر

 

شعر له محتوا او شكل څخه جوړ كلام دى. كله، چې د دې دواړو توكيو ترمنځ تناسب موجود وي، له هغه څخه جوړ كلام، نازك او ورېښمين كلام وي. موږ داسې په ګوتو شمار شاعران لرو، چې دغه تناسب ته پام كوي.   يو له دغو شاعرانو څخه د دې شعر هستوونكى دى:

ښځه

ښځه پېژنئ؟

چېرته مو له غلبېله اوبه څښلې؟

شګې مو شمېرلې؟

رڼا مو تللې؟

وږمې مو تړلې؟

په لوڅو لاسونو مو

تورې تمبولې دي؟

كه دا مو كړې وي

نو

ښځه مو پېژندلې ده.

ښځه ده، د خداى كوډه

د مينې او ښكلا له ټكو جوړه

خو كاش كه نارينه وو لوستلى شوى

دا شعر د فكري شاعرۍ يوه ترټولو غوره لنډه بېلګه ده. شاعر په دغه شعر كې خپله خبره په ډېره روانه او شاعرانه بڼه ارايه كړې ده. ښايي د بيان د طرز له مخې څه ناڅه تاسو د دې كلام ويونكى پېژندلى وي. دا شاعر د پښتو د معاصرې شاعرۍ هغه مخكښه څېره ده، چې هم يې كلمات خپل دي، هم يې فكر خپل دى، هم يې بيان خپل خصوصيت لري او هم يې د ارايې بڼه شاعرانه ده.

ادامه نوشته

کره کتنه: ندا ساپۍ ، لومړى ګام خو ښه ګام

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه ( ۲۴)

ندا ساپۍ؛ لومړى ګام خو ښه ګام

كه پښتو داستاني بهير ته يو ځغلنده نظر وكړو، ګورو، چې په دغه بهير كې له پرونه تر ننه پورې د ښځو ليكوالو برخه ډېره كمه ده. خو له نيكه مرغه په وروستيو دوه دريو لسيزو كې دغه تشه تر يوه بريده له منځه تللې او موږ د يو شمېر ښځو ليكوالو د ښو داستاني هستونو شاهد يو، چې په دې لړ كې د پروين فيض زاده ملال، شريفه شريف، وږمه سبا، زيتون بانو، عارفه عمر لور، لينا شريفي او يو شمېر نورو نومونه د يادونې وړ دي. دغه شمېر ليكوالو د پښتو لنډې كيسه ليكنې په برخه كې ډېرې غوره هڅې كړې او په دې لړ كې يې د ښځو سوچه احساسات ځلولي دي. خو د دغو هڅو باوجود يوه ستونزه، چې لا هم تر سترګو كېږي، هغه د ښځو ناول ليكونكو د شمېر كمى دى. موږ اوس حتى د ګوتو په شمار ناول ليكونكې نه لرو، خو دا تمه شته، چې وروسته تر دې البته د فرهنګي هڅو په متمركزتيا سره دا تشه او خلا له منځه لاړه شي او موږ د ناول ليكنې په برخه كې ګڼې ليكوالې ولرو.

موږ دلته همدې اندېښنې ته په پام سره بيا هم د پښتو د معاصر داستاني نثر په ښكلاوو او ځانګړتياوو درسره غږېږو او د پښتو معاصر داستاني نثر يوه داسې ځوانه څېره درپېژنو، چې همدا سږكال يې نثر ليكنې ته مخه كړې، په سترګو كې ليكل شوې افسانه يې پنځولې، په پوره جديت يې په افغانستان كې د وروستيو لسيزو انځورونه كښلي او د خپل زيار او رياضت له كبله يې د معاصرو ليكوالو په ليكه كې ځان مطرح كړى دى: (( دا كوم ناول، چې ما په ۱۳۸۷ لمريز كال كې ليكلى دى، په داستاني نثر كې زما لومړنۍ هڅه ده.))

 دا ليكواله او شاعره اغلې توبا ندا ساپۍ ده، چې داستان يوه داسې آيينه ګڼي، چې حقيقت په كې ځلېږي: (( پخپله داستان، چې دى د يوې ايينې په شان دى. كله، چې موږ يو شي ته داستان وايو نو طبعا به په هغه كې د ټولنې يو حقيقت وې، چې په دې آيينه كې ښكاري. دا چې هغه كوم حقيقت دى، د ژوند كومه زاويه په كې ښودل شوې ده، دا بيا پر هماغه ناول يا داستان پورې اړوند دى.))

ادامه نوشته

كره كتنه: د جلان شاعري، انځوريزه شاعري

ليکوال صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه ( ۲۳)

د جلان شاعري، انځوريزه شاعري

ادبپوهان په دې باور دي، چې هر شاعرانه تصور د خيال له جوهره سرچينه اخلي. شاعر تل په دې هڅه كې وي، چې په خپل جادويي بيان سره هغه انځورونه، چې د هغه په ذهن كې رامنځته شوي، هغه په هماغه قوت، شدت او روڼوالي سره د خپل وړ اوريدونكي په ذهن كې ځاى او ژوندي كړي. دا خبره تر ډېره پر هغو شاعرانو ډېر صدق كوي، چې فطرتا شاعر وي. فطري شاعران خپل افكار داسې سره رانغاړي، چې مينه او ښكلا يې سلام كوي او هره خبره يې خپل ځانګړى ښكلاييز وزن لري، ښايي له همدې كبله وي، چې د فطري او انځورګرو شاعرانو عادي خبرې هم د شاعرانه خوند او رنګ لرونکې وي. دلته په دې ليكنه كې د يو همداسې شاعر په شعر و شاعرۍ درسره خواله كوو او ګورو، چې په عادي خبرو كې يې څومره شاعرانه خوند و رنګ پروت دى: (( يو نامعلوم درد مې د زړه په ورغوي خوله ولګوله او همدا درد له زړه نه د ژبې په لاره د شونډو سر ته راغي او دلته يې خپلې غوټې وسپړلې او په سندرو بدل شو.))

دا شاعر، چې يو نامعلوم درد يې د زړه په ورغوي خوله لګوي، سيدجيلاني جلان دى. زموږ د بهير هغه شاعر، چې د لومړنى شعر د ويلو خوند داسې يو احساس وربښلى و: (( کله مې، چې په لومړي ځل شعر ووايه، ما داسې احساس کاوه، چې ګنې د کايناتو ټوله ښکلا زما په لاس کې ده.))

ادامه نوشته

کره کتنه: نصرالله حافظ؛ د مينې، ښكلا او عاطفې شاعر

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۲۲)

نصرالله حافظ؛

د مينې، ښكلا او عاطفې شاعر

دا ځل د پښتو د يو داسې د قدر وړ شاعر، ليكوال او ژباړونكي په شعر او شاعرۍ د خبرو دريڅه پرانيزو، چې ټوله شاعري يې د مينې، عاطفې او ښكلا په اوبو وللې ده: (( هيڅ انسان له مينې نه خالي نه دى، زه پخپله شاعرۍ كې په ښكلا مين وم او له ښكلا سره مې مينه درلوده. له همدې كبله ما پخپلو شعرونو كې مينې، محبت او سولې او امن ته ډېر زيات انعكاس وركړى دى.))

دا قدرمن او په مينې او ښكلا مين شاعر ښاغلى استاد نصرالله حافظ دى. زموږ د پېر هغه شاعر، چې شعر يې هم د كلاسيكې شاعرۍ رنګ لري، هم ولسي خوند په كې نغښتى او هم د معاصرې شاعرۍ ټولې رنګينۍ په كې نغښتې دي.

حافظ د يو ساده او سپيڅلي زړه خاوند دى او همدا علت دى، چې هر شعر يې عاطفي رنګ او خوند لري او ډېر ژر د ولس زړه ته لاره كوي.

ادامه نوشته

کره کتنه: سيند؛ عالی کرکترایزشن او منظر کشي

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۲۱)

سيند؛ عالی کرکترایزشن او منظر کشي

زموږ د روان ادبي بهير يو شمېر كيسې داسې دي، چې د يو څه انځورولو پرځاى ډېر پر څه ويلو په كې ټينګار ليدل كېږي او دا هغه څه دي، چې كيسه سم له واره له معياره وباسي. كه زموږ كيسه ليكوال دا هڅه وكړي، چې د يو څه ويل پر ځاى د يو څه پر انځورولو زور واچوي، دا به نه يوازې دا چې د كيسه ښكلا زياتوي، بلكې لنډه كيسه لكه څنګه، چې له نامه څخه يې پيدا ده، لنډه وي او د اضافي خبرو د كولو له قيده راوځي.

په معاصره كيسه ليكنه كې يوه ستونزه، چې لا هم موجوده ده او د كيسو ښكلا ته يې تاوان وراړولې، هغه دا ده، چې زموږ اكثر كيسه ليكوال د دې پرځاى، چې يوه پېښه يا كركتر انځور كړي، د هغه تعريف او توصيف ته مټې نغاړي او دا هرڅه د راوي خواركي پر اوږو باروي. خو په دې منځ كې داسې يو شمېر كيسه ليكوال هم شته، چې د پېښو او كركترونو د پېژندنې په لړ كې، د هغوى د تعريف او توصيف په ځاى هغوى انځوروي. خان محمد سيند، زموږ د روان ادبي همداسې يو كيسه ليكوال دى.

ادامه نوشته

کره کتنه: درمل؛ د ژور فكر او لوړ خيال شاعر

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۲۰)

درمل؛ د ژور فكر او لوړ خيال شاعر

 

د پښتو اوسمهالې شاعرۍ يوه غوره ځانګړنه په دې كې ده، چې زموږ شاعران پخپل كلام كې ژور فكرونه او لوړ خيالونه رانغاړي، هره خبره په ښكلو او رنګينو لفظونو پسولي او په ژوره توګه زموږ احساسات او عواطف راپاروي او دا هغه كمال دى، چې يوازې او يوازې پر لويو او ښو شاعرانو پورې ځانګړى دى. په دې كرښو كې، همداسې يو شاعر درپېژنو، چې د فكر پر ژوروالي او د خيال په لوړوالي ډېر باورمن دى: (( زه فكر كوم، چې يو څه د فكر عمق او د خيال لوړوالى، دا كه سره يوځاى شي، كېدلى شي، چې ښه شعر ترې رامنځته شي.))

دا ښاغلى شاعر احسان الله درمل دى، زموږ د بهير هغه تاند او زلمى شاعر، چې هره ورځ يې په شعر كې د ښكلا نوي څركونه تر سترګو كېږي، ښايي د دې ځانكړنې يو علت دا وي، چې دى شعر يوه پر ځاى ولاړه ښكلا نه ګڼي: (( شعر يوه پرځاى ولاړه ښكلا نه ده، چې څوك دې خامخا د هغې ټولې اجزاوې د تعريف په چوكاټ كې ځاى كړى شي. شعر زما په اند يوه داسې ونه ده، چې هره نوې څانګې او ريښې كوي، هره ورځ نوې قالبونه په كې راننوځي او هره ورځ نوي تركيبونه او خيالونه په كې وتلي.))

ادامه نوشته

کره کتنه: عارفه عمرلور؛ باجرائته ليكواله

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۹)

عارفه عمرلور؛ باجرائته ليكواله

د پښتو معاصرې كيسه ليكنې د روان بهير د بحث په لړ كې يوه بله ځوانه او ځليدونكې څېره، چې پخپله هره كيسه او ناول كې په واقعي بڼه د ښځو ژوند انځوروي او په دغه انځوروونه كې تر ټولو زيات له ډېر جرائت څخه كار اخلي او د هرې كيسې او ناول پيغام يې تعليمي بڼه لري، درپېژنو: (( زه پخپله يوه ښځه يم او دا د ښځو ژوند ما ته په زړه پورې ده، ولو كه د هغوى د ژوند نيمګړتياوې او كه د هغوى د ژوند ښېګړې وي. اكثرا چون په دغه برخه كې شايد زه يو څه ډېره وپوهېږم، يا د يو نارينه په پرتله ما د ښځو د ژوند په اړه ډېر څه ليدلي وي، نو د همدې لپاره زه اكثرا كوښښ كوم، چې د ښځو د ژوند په اړه يو څه وليكم.))

دا كيسه ليكواله او ناول ليكونكې اغلې عارفه عمر لور ده. زموږ د روان ادبي هغه كيسه ليكونكې، چې پر نورو ځانګړنو سربېره، د ښې كيسې غوره ځانګړنې ښه پيغام او تلوسه ګڼي: (( زما په نظر باندې يوه كيسه، چې ډېر ښه پيغام ولري او يوه كيسه، چې لوستونكى له ځانه سره وساتي، تر ټولو ښه كيسه ده.))

ادامه نوشته

كره كتنه: استاد شپون؛ د ننني پښتو نثر پاچا

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۸)

استاد شپون؛ د ننني پښتو نثر پاچا

په پارسي كې يو متل دى، چې وايي، هر سخن جايي و هر نكته مكاني دارد. دا داسې په ځاى خبره ده، چې په هره برخه كې پوره صدق كوي. موږ بايد هره خبره سنجيده او پخپل ځاى وكړو، داسې نه شي، چې زموږ خبره كومه اساسي ريښه ونه لري او د چا د وخت د ضايع كېدو او بې ځايه پارونې سبب وګرځي. په ادب كې هم، كه زموږه موخه حتي په شديد ډول د كوم منفي يا مثبت خوځښت په وړاندې د چا د احساساتو  راپارول وي دلته هم په كار ده، چې پر خپلو احساساتو كنټرول ولرو، ځكه كنټرول د دې سبب ګرځي، چې موږ خپله خبره په سمه، دقيقه  او اساسي بڼه د يو چا غوږ ته ورسوو.  دا اصل موږ ته دا رازده كوي، چې خپله خبره واضحه، دقيقه او پخپل كنټرول كې وساتو او بيان مو يوازې او يوازې احساساتي نه وي. په همدې موخه دا ځل د پښتو د معاصرو ادبياتو هغه صاحب سبك او مخكښ ليكوال درپېژنو، چې د شاعر او ليكوال احساساتي كېدل د هنر له پوړه رالوېدل ګڼي:(( زما په نظر شاعر يا ليكوال حق نه لري، چې احساستي شي. ځكه دى خو هنرمند دى، داسې يو ظريف او نفيس شى ورسره دى، شيشې دي ورسره او دا سره پيي. كه احساساتي شو، كنټرول له لاسه وركوي او كه كنټرول له لاسه وركړي دا بيا ورنه ماتېږي.))

دا صاحب سبك شاعر او ليكوال ښاغلى استاد سعدالدين شپون دى، چې كيسه يوازې په طول او عرض نه، بلكې د كيسې د ژوند ارزښت په ګوته كوي:(( كيسه يوازې اوږدوالى او سور نه لري، يو درېيم بعد دى. همدغه بعد يې، چې دى د ژوند ارزښت يې دى.))

ادامه نوشته

کره کتنه: صفيه حليم؛ يوه كيسه او څو خبرې

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه ( ۱۷)

صفيه حليم؛ يوه كيسه او څو خبرې

كله، چې د پښتو ادبياتو تېره او اوسنۍ دوره مطالعه كوو، يو شى، چې موږ له خواشينۍ سره مخ كوي، هغه د ښځينه ليكوالو او شاعرانو كمه شمېره ده، په تېره د ښځينه ليكوالو او كيسه ليكونكو شمېره د اندېښنې وړ ده، خو بيا هم په دې برخه كې يو څه، چې ډېر اميد بښونكى ښكاري، هغه دا دى، چې زموږ معاصرې ليكوالې او كيسه ليكونكې هغه څه ليكي، چې په ټولنه كې د ښځو د سخت ژوند انځوروونكي دي. كه څه هم نن سبا په لره او بره كې كم شمېر ښځې كيسه ليكوالې لرو خو په همدغه كمه شمېره كې هم له ډېرو ښو هستونو او تجربو سره مخ كېږو او دا هيله رابښي، چې سبا ته به د كيسه ليكنې ډېرې غښتلې څېرې او پخې تجربې ولرو.

دلته په همدې هيله د پښتو كيسه ليكنې يوه داسې درنه څېره درپېژنو، چې په خپله هره كيسه، هر ناول، هره ليكنه او رپوټ كې د ښځو ژوند رانغاړي، چې خامخا د رواياتو په وړاندې يو ډول سپېڅلى بغاوت په كې نغښتى وي:(( زه دوه قسمه كيسې ليكمه، يو هغه ډول كيسه وي، چې يو څه مې په ذهن كې وي هغه وليكمه، بيا راځمه او شروع كومه يې، بيا اخر ځينې كيسې پاتې شي، خو په اخره كې نه پوهېږمه، چې هغه څنګه خلاصې او بشپړېږي. دويم ډول هغه كيسه ليكمه، چې مكمله كيسه وي او راته معلومه وي، چې دغه ځاى نه شروع كېږي او دغه ځاى كې ختمېږي.))

دا آغلې كيسه ليكواله مېرمن صفيه حليم ده، چې هره شېبه د ښځو د ژوند په اړه فكر كوي، ليكي او ټولنې ته يې ډالۍ كوي. د صفيې هره د ښځو د ژوند هنداره او د روحياتو انځوروونكې ده.

ادامه نوشته

کره کتنه: تورمان او په لنډه مرحله كې د لند کیفیت رانغاړل

ليكونكى: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۶)

تورمان او په لنډه مرحله كې

د لنډ كيفيت رانغاړل

 

په ټول اتفاق سره په افغانستان كې د پښتو ازاد شعر پيلګر لوى استاد علامه پوهاند عبدالحى حبيبي دى، چې تر هغه وروسته ګڼو شاعرانو كرار كرار دغه فورم ته توجه كړې او ډېرو كسانو له هماغه پيل څخه دغه شعر ته په دې سترګه كتلي، چې يو پراخ مضمون او مفهوم په كې رانغاړل كېږي. له همدې كبله كله چې موږ د ازاد شعر نوم اورو نو ورسره زموږ په ذهن كې يو نسبتا اوږد او ښه شعر، چې وزن لري او قافيه او رديف نه شته، تداعي كېږي. په تېرو دريو لسيزو كې زموږ شاعرانو دغه شعري فورم ډېر ازمويلى او ښه موضوعات يې په كې رانغاړلي دي، خو په وروستيو څو كلونو كې زموږ شاعرانو تر ډېره دا هڅه كړې، چې ځينې مفاهيم په ډېر لنډ ډول په دغه ډول شعر كې خوندي كړي، حتى تر دې، چې ځينې ازاد شعرونه مو تر څلورو پنځو كرښو نه اوړي. نن سبا هغه شمېر شاعران، چې ډېر لنډ ازاد شعرونه ليكي كه ډېر زيات نه دي نو كم هم نه دي. دوى هڅه كوي، چې پخپلو دغو شعرونو كې د خيال او فكر ترمنځ تناسب وساتي او د ښه وزن او موسيقيت په شتون كې خپل پيغام په ښه توګه انتقال كړي. په اوسنيو ځوانو شاعرانو كې، چې تر نورو ډېر لنډ ازاد شعرونه ليكي او دغه شعرونه يې له پوره ښكلا او درد نه برخمن دي، هغه ځوان او تاند شاعر ښاغلى اجمل تورمان دى. اجمل تورمان زموږ د بهير هغه درديدلى شاعر دى، چې په لنډه مرحله يو لنډ كيفيت انځوروي او شعر د خلكو مال ګڼي: (( زه فكر كوم، څوك چې ادبي تخليق كوي، شعر ليكي يا كيسه ليكي بايد خلكو ته يې وليكي، ځكه دا د خلكو مال دى ، كه چېرې خلك پرې پوه نه شي، فكر كوم په درد نه خوري.))

ادامه نوشته

کره کتنه: ليوال؛ د تمثيلي هنر استازى شاعر

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۵)

ليوال؛ د تمثيلي هنر استازى شاعر

دا ځل د پښتو معاصر شعر يوه داسې ځوانه څېره درپېژنو، چې د تمثيلي هنر يو استازى شاعر او د عشق او مينې د ملكې يو مئين انځورګر او ليوال دى: (( مخكې له دې، چې دا ژوند سم وپېژنم، مخكې له دې چې دا لوړې او ژورې وپېژنم او حتى مخكې له دې، چې ځان وپېژنم، مينه مې وپېژندله. دې بې پيرې داسې د احساساتو، عواطفو او يو ډول عاطفي ژوند په لومو كې ښكېل كړم، چې بيا ترڅو د هنر او عاطفې نورو صيقل شويو اړخونو ته مې فكر كېده، د شعر سېلاو په مخه كړى او وړى وم، چې لا تراوسه مې هم د ژوند د واقعيتونو د عقلي او منطقي ساحل نه دى موندلى.))  

دا شاعر او دا د مينې او ښكلا د ملكې انځورګر عبدالغفور لېوال دى.

ادامه نوشته

كره كتنه: لاهو د تمثيلي شعر مخكښ شاعر

لـيكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه((۱۴))

لاهو د تمثيلي شعر مخكښ شاعر

 

يوې مور د وژل شوي زوى سينې نه

وينې سور غشى راوويست

ويې بې زويه دې كړم ولې

ورته غشى په ژړا شو

ويې زه هم شوم بې موره

هغه پورې ونه وينې

چې يوه ګوته يې نه شته

همهغه زما موركۍ ده

همهغه زما موركۍ ده

د هر چا او هر څه خپل درد وي، څوك يې په پټه خوله زغمي او څوك يې ژاړي. تر اوسه موږ او تاسو خپل دردونه ژړل او پر يوبل د انسانانو له ژړاوو خبر وو، خو نن يو څوك راته وايي، چې بغير له انسانه نور موجودات او اشيا هم خپل درد لري او ژاړي يې. دلته په دې شعر كې يو غشى، چې د انسان د مرګ سبب شوى، په ژړا سر دى او خپل درد راته وايي. دغه شعر د انسان او اشياوو ترمنځ د ذهني عاطفي اړيكې بيانوونكى دى. دلته شاعر له اشياوو سره عاطفي رابطه ټينګه كړې، د اشياوو په ژبه خبرې كوي او اشياوو ته شخصيت ور بښي. ښايي پخوانو او ځينو اوسنو پښتنو شاعرانو  څه ناڅه دا كار كړى وي، خو دا چې يو شاعر دې تقريبا خپله ټوله شاعري، اشيايي شاعرۍ ته وقف كړې وي، څرك يې نه لګېده. كله چې په ۱۳۷۸ لمريز كې د بلال په وينو كې شعري ټولګه چاپ او خپره شوه، د هغه په لوستلو موږ د اشيايي شاعرۍ شاعر وپېژانده، چې هغه ځوان او نوښتګر شاعر نورمحمد لاهو دى. 

ادامه نوشته

كره كتنه: شرر او روماني شاعري

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۳)

ليكونكى: صديق الله بدر

شرر او روماني شاعري

 

د پښتو معاصر شعر له خپلو ګڼو ځانګړنو سره، چې لري يې، يوه غوره ځانګړنه يې روماني او رواني خوند و رنګ دى. نن سبا يو شمېر ځوان شاعران دغه اړخ ته ډېره توجه كوي، خو كمال يې په دې كې دى، چې په عين ساده ګي كې د تخييل خواږه راباندې څښي او هره هستونه يې مخامخ پر نفسياتو ژور اغېز ښندي.

موږ په دې ليكنه كې د پښتو شعر همدې ښكلا ته تم كېږو او د داسې يو شاعر په ژوند او شعروشاعرۍ درسره خبرې كوو، چې هستونې يې همدا خواږه لري او په دې باور دى، چې ښه شعر هغه شعر دى، چې پر نفسياتو اغېز ښندي: (( ښه شعر، هغه شعر دى، چې پر نفسياتو دې اغېزه وكړه، كه هغه هر ډول وي خو د انسان نفسيات په هر وخت او مهال كې تغيير كوي، كېداى شي يو وخت يو چا ته يو شعر خوند ورنه كړي خو كه په يو بل وخت بيا همدغه شعر ولولي خوند ترې اخلي. دغه ډول شعرونه، چې د انسان له نفسياتو سره برابر وو، هغه ښه شعرونه دي.))

ادامه نوشته

ګزارشي ليكنه: د بهير شعر؛ د ژوند هنري انځوروونه

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۱۲)

د بهير شعر؛  د ژوند هنري انځوروونه

 

په شعر كې د ژوند او يو حالت هنري انځورونه، د پښتو معاصر شعر يو له غوره ځانګړنو څخه دى. زموږ اكثر شاعران دغې ځانګړنې ته په پام سره هڅه كوي، چې يو حالت او د ژوند يوه شېبه كه هغه غمجنه او كه له خوشالۍ نه ډكه شېبه وي، په داسې ډول راواخلي او انځور كړي، چې په لوستلو سره يې هغه حالت او شېبه د سړي سترګو ته ودرېږي. زموږ د شاعرانو كمال دا دى، چې د ساده بيان ترڅنګه خپل دغه شعرونه د هنر په ګاڼه پسولي. په دې بحث كې د همداسې يو شاعر په شعر او شاعرۍ درسره خبرې كوو، د هغه شاعر په شعر او شاعرۍ، چې شعر د زړه غږ او د انسان د دنني احساس بيان ګڼي: ((هغه څه ، چې زړه يې ويل غواړي، هغه څه، چې د انسان اندروني احساس څرګندوي او هغه څه، چې په ساده ژبه يې راټولول ګران وي، زما په اند هغه شعر دى. كه په لنډ ډول ووايم، د زړه غږ، چې په زړه لګيږي، شعر دى.))

دا ځوان شاعر ښاغلى نوراجان بهير دى، زموږ د روان ادبي بهير هغه شاعر، چې خپلې تجربې او ورځنۍ پېښې په هنري انداز په الفاظو كې رانغاړي: ((زما په نظر خو به يو اغېز د ژورنالېزم هم وي، موږ د ټولنې د بل هر قشر په پرتله ډېر له ورځنيو پېښو سره مخامخ يو او ورځنۍ پېښې زموږ په رپوټونو كې انعكاس مومي، موږ غواړو، چې د ټولنې باخبره خلك واوسو، يعنې دا موږ يوه اړتيا ګڼو، چې لومړى ځان او بيا ټولنه خبره كړو، نو همدغه ورځنۍ پېښې، واقعې او ناخوالې دي، چې د يو ژورنالېست په توګه يې زه اخېستو ته اړ يم، نو دې كار زما پر ادبي ذوق هم اغېز كړى او دې ته يې هڅولى يم، چې په ورځنيو پېښو شعر ولېكم.))

ادامه نوشته

گزارشی لیکنه: كاروان؛ شاعرانه كيسې او تصويري ژبه

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۱)

 

كاروان؛ شاعرانه كيسې او تصويري ژبه

 

بيا هم د پښتو پر معاصر داستاني نثر درسره غږېږو او يو داسې انځور ګر كيسه ليكوال درپېژنو، چې د كيسو ژبه يې شاعرانه او سمبوليكه ده او د دغې ځانګړتيا په درلودلو سره، د يوې جلا لارې او سبك څښتن كيسه ليكوال ګڼل كېږي او په كيسه كې د تصويري ژبې كارونه غوره ګڼي:(( ما داسې موضوعات د خپلو كيسو لپاره ټاكلي دي، چې پخپله هغه موضوعات شاعرانه دي. خو تر ټولو ښه ژبه د كيسو لپاره تصويري ژبه ده، كېداى شي، چې يو څوك په ډېر ساده نثر كې عجيبه تصويرونه راونغاړي، ځكه په دې كار سره نه يوازې دا، چې په كيسه كې خوند پيدا كېږي، بلكې د سړي هنري تنده هم پرې ماتېږي.))

ادامه نوشته

کره کتنه: ساده خو پر نويو تجربو ولاړه شاعري

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه (۱۰)

 

ساده خو پر نويو تجربو ولاړه شاعري

 

كله، چې د پښتو معموله او مروجه شاعري په دقيق ډول له نظره تېروو، دې پايلې ته رسېږو، چې تر ډېره بريده زموږه شاعري تقليدي بڼه لري او د پښتو شعر له سباوونه ډېرى مفاهيم بيا بيا په كې تكرارېږي. دغه نيمګړتيا ښايي له دې كبله راپېښه وي، چې زموږ ډيرى شاعران شعر ته په جدي نظر نه ګوري. دا نيمګړتيا د دې سبب شوې، چې پخپل شعر كې ډېر كم د نويو تجربو شاهد واوسو. دغه نيمګړتيا هغه وخت ډېر ښه احساسوو، چې وخت په وخت د خپلو يو شمېر شاعرانو په كلام كې له فني او مانيز پلوه له نوېو تجربو سره مخ كېږو، چې په څرګند ډول د شعر په نسبت د هغوى د پوره رياضت ښكارندويي كوي.

په دې ادبي رپوټ كې همدې موضوع ته په پام سره، د هغه شاعر په شعر و شاعرۍ درسره خبرې كوو، چې رياضت د ښه شعر د پنځولو اصل ګڼي: (( كېداى شي، چې الهام سړي ته راشي، مګر د الهام او شعر ترمنځه ډېره فاصله ده. دا فاصله پخپله نه ډكېږي، هغو شاعرانو، چې دا فاصله په برياليتوب سره ډكه كړې ده، هغه يې د رياضت له لارې كړې ده.))

دى زموږ د بهير هغه شاعر دى، چې په شعر كې د خيال تر څنګ د كلماتو سم اوډون، د ژبې ساده والي او د پيغام شته والي ته ډېر ارزښت وركوي، خو د شعر د شعاري كېدلو مخالف دى: (( زما په نظر ښه شعر، هغه شعر دى، چې پيغام ولري، خو شعار ونه لري. كلمات يې داسې غوره شوې وي، چې يو تربله سره وپېيل شي او داسې نه وي، چې يو ټكى سړى ترې وباسي او بيا هم شعر پخپل حال پاتې شي او اضافي څه بايد په كې نه وي. درېيم شرط، چې زه ښه شعر ته پرې قايل يم، هغه دا دى، چې ښه شعر بايد په ساده ژبه وي. زموږه په پښتو كې هم دا مرض شته دى، خو په دري كې زيات دى، چې اكثره لغت پرانۍ كوو. دغه كار زما په نظر له ښه شعر سره نه جوړېږي.))

ادامه نوشته

پروين فيض زاده ملال؛ د درد او ښځينه احساساتو انځورګره

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۹)

 پروين ملال؛

 

د درد او ښځينه احساساتو انځورګره

 

سفر                                                                                                

په الوتكه كې

څنګ ناستې مسافرې

رانه وپوښتله

 لكه، چې څوك دې نشته

داسې يوازې

په سفر، چې درومې؟

ما ويل نه!

خو يو وخت داسې نه وو

داسې يوازې نه وم

هغه

په داسې په سفر لاړ،

 چې بيا راستون نه شولو.

دا د پښتو شعر وشاعرۍ د معاصرې دورې، د هغې درنې څېرې هستونه ده، چې د خپلو پر سوزه شعرونو له بركته د درد ملكه ګڼل كېږي. دا درنه شاعره پروين فيض زاده ملال ده، چې پخپل هر شعر كې ښځينه احساسات په هغه خپله رښتينې او صميمانه بڼه انځوروي او شعر د يو مخصوص حالت زېږنده ګڼي: (( شعر د يو داسې مخصوص حالت زېږنده دى، چې په انسان باندې راځي. احساس ورته ووايم كه عاطفه ورته ووايمه، خو د يو حالت مولود دى، چې په خاص انسان باندې راځي، نه په عادي انسان.))

ادامه نوشته

ومان نيازى؛ په متناسبه ژبه، د كليوال ژوند انځوروونكى

لیکوال: صدیق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۸)

ومان نيازى؛

 

په متناسبه ژبه،

 

د كليوال ژوند انځوروونكى

 

شعر يوه غير عادي وينا ده؛ په ظاهره خو دا يوه ډېره ساده جمله ښكاري خو د معنى او مفهوم له مخې د يوې ډېرې ژورې خبرې څرګندويي كوي او دا راته وايي، چې د شعر او عادي وينا ترمنځ ژور واټن او توپير موجود دى. د شعر او عادي وينا ترمنځ توپير په دې كې نغښتى، چې په عادي وينا كې ډېر اثر، نظم، تناسب او د ژبنيو جوړښتونو توپير ته ډېره توجه او پاملرنه نه كېږي.

 شاعر هڅه كوي، چې پر لوستونكو او اوريدونكو د يوه ځانګړي اغېز پرېباسلو پخاطر، پخپله وينا كې يوه ځانګړې موخه د ښكلو لفظونو په اوډون سره راونغاړي او هغه فكر كولو ته اړباسي. د اكثرو ادبپوهانو په قول په كومه وينا كې، چې دغه  قوت موجود وي، هغه شعر دى، اوبه رنګه همداسې يو كلام دى:

اوبه رنګه

 

د جنت رڼا ته جوړه

د جنت په اوبو ولې

تر خامچكې مڼې سپينه

تر هوا پستې څنګلې

هر ايت يې په سرو شونډو

د باران شنه ترانه ده

په كې هر لمونځ روا كېږي

د محراب غوندې سينه ده

اوبه رنګه شان غرڅه ده

ګردې ګردې رڼې سترګې

توتكيو غوندې رېږدي

كه دې ګوتې كړې ورغبرګې

د ژوندي زيارت په څېرېې

په ګومبزو كې درزا ده

نه يې خال شته نه يې زخه

كليمې ته ورته زما ده

كوم مئين چې يې په زړه وي

څانګه څانګه وغوړېږي

اوبه رنګه په دې نه ده

چې په چا به روا كېږي

دا شعر د هغه شاعر دى، چې معمولا پخپلو شعرونو كې د كليو منظر كشي كوي او خپله متناسبه ژبه ورسره كاروي.

دا شاعر ښاغلى ومان نيازى دى، زموږ د روان ادبي بهير هغه شاعر، چې شعر يې خپل جلا كيف او خوند لري او د زرګونو شعرونو په منځ كې پېژندل كېږي او دا هغه وياړ دى، چې په هر عصر كې، په ډير مشكل د چا په برخه كېږي.

ادامه نوشته

ليكنه: محمد صديق پسرلى؛ زموږ د پېر استاد او غزل سالار شاعر

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه ( ۷)

محمد صديق پسرلى؛

 

زموږ د پېر استاد او غزل سالار شاعر

 

 كه څه هم محمد صديق پسرلى په اوسني پېر كې د هندي سبك لاروى شاعر گڼل كېږي، خو په شعرونو كې يې د جوت فكر او پيغام شتون، دى د يوې جلا لارې او سبك څښتن شاعر راپيژني، ځكه د ده شعر پر ښكلاييز اړخ سربېره جوت مانيز اړخ هم لري او دا هغه خصوصيت دى، چې ډېرى ادبپوهان يې د لويو شاعرانو خاصه او ځانګړنه په ګوته كوي.

كله چې د دغه استاد شاعر، شاعري له نظره تېروو پر كوم واقعيت، چې ډېر باوري كېږو هغه دا دى، چې دى يو فطري شاعر دى او شاعري يې په فطرت كې ګډه ده، دا خبره ځكه كوم، چې پخپله استاد پسرلى هم په همدې نظر دى او ښه شاعري هغه شاعري ګڼي، چې فطري وي: ((داسې ډېر خلك وينم، چې په ډېر كم عمر باندې شعر وايي او ډېر خلك دي، چې تر ډېره عمره يا كاله پورې كوښښ كوي، خو بيا هم يو شعر نه شي ويلاى. زه د دې خبرې طرفدار يم، چې بعضې خلك فطري شاعران دي او په لږ لوست او لږو معلوماتو ښه شيان ويلاى شي، خو بعضې خلكو ډېر تحصيل هم كړى وي، ډېر كوښښ هم كوي، ډېر زحمت هم وباسي، ان داسې خلك مې ليدلي، چې په يوه غزل باندې شپې او ورځې تېروي او بالاخره په ظاهره په غزل كې يې كوم نقص هم نه وي، خو ليكن هيڅ خوند نه لري او دا ځكه چې دى فطري شاعر نه دى.))

ادامه نوشته

لیکنه: ايمل پسرلى؛ د ځانګړي سبك كيسه ليكوال

لیکوال: صدیق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۶)

ايمل پسرلى؛ 

 د ځانګړي سبك كيسه ليكوال 

له ښه مرغه له تېرو څو كلونو راپديخوا پښتو كيسه ليكنه ښه دود شوې او زموږ ګڼ شمېر ليكوالو په خورا مينه داستاني نثر ته مخه كړې ده. په تېرو لسو كلونو كې موږ د لنډو كيسو د يو زيات شمېر ټولګو د چاپ شاهدان يو، چې كال په كال په كې فني او ښكلاييز نوښت او ښكلا ترسترګو كېږي.

كه څه هم د هرې ورځې په تېرېدو سره د پښتو كيسه ليكنې بهير پراخېږي او د كيسه ليكوالو شمېر زياتېږي، خو لا هم موږ د ښو كيسه ليكوالو كمى احساسوو، هغوى چې له هر اړخه يوه ښه او كاميابه كيسه ليكي د ګوتو په شمار دي.

يوه ښه او كاميابه كيسه، هغې كيسې ته ويلاى شو، چې پر ټاكل شويو اصولو او فني اړخونو سربېره، ژبه يې سمه او معياري وي، له روايتي او رواني پلوه كركټرونه په كې په دقيق ډول انځور شوي وي، اوچته تلوسه ولري، موضوع يې جدي او تجربه شوې وي او ورسره ورسره روڼ پيغام ولري.

ايمل پسرلى؛ يو له هغو ګوتو په شمار كيسه ليكوالو څخه دى، چې كابو هره كيسه يې له پورته يادو ځانګړنو څخه برخمنه ده. پر دې سربېره لنډوالى، وضاحت او ښكلا د ايمل د كيسو هغه غوره ځانګړنې دي، چې نوموړى راته د يوې جلا لارې او سبك څښتن كيسه ليكوال راپېژني.

ادامه نوشته

ليكنه: لونګ، د مينې او عاطفې شاعر

ليكوال: صديق الله بدر

 

ادبي ګزارشي ليكنه(۵)

 

 

 

 

لونګ؛ د مينې او عاطفې شاعر

 

 

دا ځل د روان ادبي بهير پر هغه ځوانه څېره درسره غږېږم، چې شعرونه يې د لونګو وږمې خوروي، مينه او عاطفه په كې څپې وهي او يو درد يې شعر ليكو ته هڅوي: ((چې څه مې د شعر په نوم ليکلي، هغه د خپل زړه درد رااخيستی يم، ما د خپل زړه درد د کاغذ مخ ته راوړی او بيا هغه مې له نورو سره شريك كړى دى.))

دا شاعر او دا ليكوال، ښاغلى مختار لونګ دى، چې شعر د زړه غږ بولي او د شاعر رياضت او پر موضوع د هستونكي حاكميت د ښې هستونې لامل ګڼي: ((هره ليکنه د شاعر د خپل زړه غږ دی، هر چا خپل يو درد را اخيستی او هغه يې د خلکو مخې ته ايښى وي، خو كه چېرته هستونكى( شاعر يا ليكوال) پر موضوع ډېر حاکم وي، هغومره ورته سړی ښه ويلی شي.))

ادامه نوشته

لیکنه: علم گل سحر؛ پر خپلو تجربو ولاړ كيسه ليكونكى

 

ليكوال: صديق الله بدر

 

ادبي ګزارشي ليكنه(۴)

 

علم ګل سحر؛

  

پرخپلو تجربو ولاړ كيسه ليكونكى

 

 

                                            

د پښتو اوسنۍ لنډه كيسه د ګڼو ښكلاوو او ځانګړنو لرونكې ده، چې په دې لړ كې د نثري اسلوبو په پام كې نيول او د خپلو تجربو بيانول هغه دوې ځانګړنې دي، چې زموږ ځوان كيسه ليكوال ورته ډېره توجه كوي. علم ګل سحر يو له همدغو كيسه ليكوالو څخه دى، چې ډېره هڅه كوي په روانه او ساده ژبه كيسې وليكي او هره كيسه يې د ټولنې د واقعيتونو منعكسونكې او د ده د خپلو تجربو پر بنسټ ولاړه وي. سحر هغه څه ليكي، چې ده پخپله ليدلي او تجربه كړي وي. لكه، چې پخپله وايي: (( زما اكثره كيسې، چې دي، د خپلو تجربو محصول دي، يعنې له څه شي نه، چې ډېر متاثر شوى يمه، كه هغه مينه وي او كه جګړه په هغه اساس باندې مې كيسې ليكلې دي، ډېر ځله هغه څه مې كښلي چې ما پخپله ليدلي او كتلي دي))

ادامه نوشته

ليكنه: دروېش؛ د جلا سبك، خوند او رنګ شاعر

ليكوال: صديق الله بدر

 

ادبي ګزارشي ليكنه(۳)

 

 

دروېش؛ د جلا سبك، خوند او رنګ شاعر

 

 

 

دا ځل يو داسې پښتون شاعر درپېژنم، چې افغانستان د هغه اېډيال دى او د خپل كلام په هر بند كې افغانستان او د هغه زخمونه انځوروي:

( زما دغه هرڅه د افغانستان د دې غميزې په پس منظر كې دي، دا كه توره ده هم كه په دار ځړېدل دي او كه وينې دي كه زخمونه دي. تاسو پوهېږئ چې په دې پنځه ويشت دېرش كاله كې څومره زخمونه لګېدلي دي، څومره انسانان شهيدان شوي دي، څومره توپونه ورېدلي دي، څومره اسلحې استعمال شوې دي. د ټولې دنيا اسلحه دلته په دې خاوره استعمال شوې ده. د دې په نړولو كې دا ټولنې برخه اخيستې ده، هيڅ يو داسې ملك به نه وي، چې په ورانولو كې يې بې برخې پاتې شوى وي. نو دا يوه دومره لويه غميزه ده، چې د دې دغه درد، دغه غم كه د ټولې دنيا په شاعرانو تقسيم كړې نو د هغوى كار پرې كېږي. د هغوى په شاعري كې په كار ده، چې د دې اظهار وشي.)

 

 دا په افغانستان او افغانانو مين شاعر ښاغلى دروېش درانى دى. زموږ د پېر هغه شاعر، چې په روانه ژبه او خوږه موسيقي كې، مينه او دردونه رانغاړي او هر بيت يې د يو لوړ انساني پيغام لېږدونكى دى.

ادامه نوشته

لیکنه: باز؛ د مينې په انداز كې

ليكوال: صديق الله بدر

 

ادبي ګزارشي ليكنه (۲)

 

باز؛ د مينې په انداز كې

 

 

د سپوږمۍ چمبه راواخله، ورته ستوري په گډا کړه

مرورې دي سندرې، لږ يې توري را پخـــــــلا کړه

 

په نظـــــر رابانـــدې وڅښــه، د ښکلا د مۍ جامونه

اوږده غاړه صراحي کړه، اموخته مې په صهبا کړه

 

د زړگـــي پـــه للمــه دښـــته، د ارمـان زړي کرمه

د بـــــاران په شان وريږه، چيرته شنه مې تمنا کړه

 

تخـــــيل کـــــــــې جوړومه، ستا د مينې د ښکلا بُت

بُتکده د خيال حرم کړه، لږ خو ما د ځان په خوا کړه

 

څنگه غلـــــی ناست يې بازه؟ وزرونـه دې خواره کړه

د کوترو سيل تيريږي، څه خو شور څه خو غوغا کړه

 

دا په تخيل كې د مينې د ښكلا بت جوړونكى بازمحمد عابد دى، چې له نن څخه ۴۰ كاله مخكې د ننګرهار ولايت د بېسودو ولسوالۍ د ثمرخېلو په كلي كې د شهزاده په كور كې، زېږېدلى دى.

عابد تر يوولسم ټولګي پورې زده كړې پخپل كلي كې وكړې او بيا يې د هجرت سختيو ته مټې ونغاړلې. په پېښور كې يې له كار او روزګار سره سره ايله دومره وكړاى شول، چې د شاه دوشمشېره له لېسې څخه د دولسم ټولګي برى ليك تر لاسه كړي.

ادامه نوشته

ليكنه: پښتو نثر؛ وده او ستونزې

ليكوال: صديق الله بدر

ادبي ګزارشي ليكنه(۱) 

يادونه:

دا زما د ادبي ګزارشي ليكنو لومړۍ بېلګه ده، چې له تاسو سره يې شريكوم. هيله ده نيمګړتياوې يې را په ګوته كړئ. پر دې سربېره د يادونې وړ بولم، چې د شپيتو په شاوخوا كې دا ډول نورې ليكنې هم لرم، چې وخت په وخت به يې له تاسو سره شريكوم. په دغو ادبي ګزارشي ليكنو كې د پښتو معاصر نظم او نثر پر همدې اصل او معيار ارزول شوي دي.

 

پښتو نثر؛ وده او ستونزې

 

 

 

 

 

د ادبپوهانو په نظر، نثر چې يوه عربي كلمه ده، په لغت كې شيندلو او تيتولو ته وايي او په اصطلاح كې هغه وينا ده، چې وزن او قافيه نه لري.

د نثر اصطلاحي تعريف يو څه د تامل وړ ښكاري، ځكه د هرې ژبې ليكوال او ادب پېژندونكي په دې معترف دي، چې نثر پخپل پراخ مفهوم سره، منظمه اهنګواله بېلګه نه لري. دا په دې معنى ده، چې نثر د يو ډول اهنګ او موسقيت لرونكى دى.

نوميالى ليكوال او نازكخيال شاعر محمد صديق پسرلى په لنډه توګه نثر داسې راپېژني: (( هره هغه خبره، چې د وزن، قافيې او رديف جنجالونه ورسره نه وي او هره هغه معنى داره خبره، چې وليكل شي، هغه نثر ده، چې دا بيا خلك په مختلفو شكلونو ليكي لكه هنري نثر، تاريخي نثر، تحقيقي نثر او نور.))

نثر بيلابېل ډولونه لري، خو د ادب پېژندنې په اكثرو متونو كې نثر دوه ډوله ښودل شوى، چې يو يې مرسل نثر او بل يې مسجع نثر دى.

ادامه نوشته