غزل
زړه چــې د چا تنګ وي سړی څـه وکړي
ځان سـره په جنــګ وي سـړی څه وکړي
هیڅ دې په هیــچا سترګـې خوږې نه شي
ژوند غوندې بدرنـګ وي سړی څه وکړي
اور اور ترینـــه ټولــــــــه دنیا وګــــرځي
دی پاتـــــــې پتنگ وي ســـړی څه وکړي
جنـــــــګ ترینه کوڅـــې ټولې خوړلې وي
داســـــې یو ملنـــــګ وي سړی څه وکړي
ناست ورتــــه دښمن په لویــه لار کې وي
توره یـــې چې زنــګ وي سړی څه وکړي.
۱۴۰۱.۵.۲۵
غزل
راغلو چــې له ځانه ځـــــــان ته کم یو څه
عشقه موږ په عشق و نه کــــړو سم یو څه
نورو ته د خوښـــــــې یې چې ژوند غواړو
خپله به کـــــــوو هـــــــــم د ځان غم یو څه
دلته په آسانه دې څـــــــــــــــــــوک نه مني
خامخا به وکومـــــــــــــــــــــــــه چم یو څه
هغې لېـــــــــــــــــــــــونۍ ته لږ دا و وایئ
وایـي دې زما د مینـــــــــــــــــې هم یو څه
بدره اشنا غـــــــــــــــــاړه یو څه ته یوسه
کار به د ملا هم کــــــــــــــــــوي دم یو څه
۱۴۰۱.۲.۲۲
د احساس تابلو
چیغې یې وکړې. شونډې یې داسې سره وخوځولې ته وا زمزمه کوي. له یو آخ سره یې مخ په دواړو لاسونو پټ کړ. اوښکې یې له زنې پر گرېوان وڅڅېدې.
دا د یوې شېبې کیسه وه خو زه دا دی کلونه کېږي دا تابلو کښلی نه شم.
دوه درې واره یې د پنسل څوکه پر خپلو غاښونو وټکوله او ویې پوښتل:
څوک شته چې د یو ښکلی څیز د یو احساس تابلو وکښي؟
۱۴۰۱.۲.۲۲
تنده
زه او ته د اوبو پر ژۍ ولاړ یو. نه، نه! دلته نه ته يې او نه زه يم. مينه ده چې تندې پسې اخستې. ښايي تنده د مينې او زما او ستا هرکلي ته راوتلې وي. اوبه، داسې اوبه اوبه راګوري لکه چې غواړي خپله هينداره کې زموږ په ګډ تصویر کې ډوبه شي.
نه، نه! زه، ته، مینه او اوبه هغه څه يوچې له تندې څخه چورلي. موږ د تندې اړتیاوې یو، د داسې یوې تندې چې نه غواړي ماته شي.
۱۳۹۷.۲.۲۳
د لیکلو عادت
ډېر لیکلو سره، لیکل د یو چا عادت وگرځي. موضوعات چې وي، لیکونکی/ې په دې فکر کوي چې کومه موضوع په کوم فورم او چوکاټ کې ځایولی او ښه لیکلی شي. چې دې پریکړې ته ورسېد بیا پر لیکلو پیل کوي. یا مقاله، یا تبصره، یا شعر، یا کیسه، یا خاطره او یو بل څه ولیکي او ورته خوشاله وي.
خو کله کله داسې هم کېږي چې زړه تنگي ورمخه کړي. دا هغه وخت وي چې که موضوعات ونه لري، یو څه به خپه وي خو که چیرته لیکونکی/ې موضوعات ولري، هر څومره کوښښ چې وکړي، زړه، ذهن او قلم ورسره ملگرتیا نه کوي او لیکل نه شي کولای. عادت هم په دغه شېبه کې ډیر ورسکونډي یې، حیران پاتې وي چې څه وکړي. ځینې وایي چې دغه حالت کې د بشپړې بیسوادۍ احساس کوي او فکر کوي چې نه په څه پوهېږي او نه یې حتی کله څه لیکل کړي دي.
دا ډېر عجیب او سخت حالت دی، خو لیکونکی/ ې نباید خواشینۍ ته تسلیم شي. دا یوه حل لاره لري. ما د همدې ټکو په لیکلو تجربه کړه.
د لیکلو د عادت یو ډول.
د لیکلو لپاره ځای او ځانگړتیاوې یې
په عام ډول ټول په دې نظر دي چې د مطالعې او لیکلو لپاره آرام او بې غږوغوږه ځای ته اړتیا ده خو آیا په داسې ځایونو کې چې گڼه گوڼه په کې وي، لیکل او مطالعه به څنگه وي، آیا سمه مطالعه او ښه لیکل به وکولای شو، هغه هم په داسې حال کې چې هم مطالعه او هم لیکل فکر کولو ته اړتیا لري.
پر شمېر نورو لیکوالو سربېره، زادي سمیت او همینگوی له هغو لیکوالو څخه وو چې د لیکلو لپاره گوښه ځای ورته غوره ښکارېده. د دوی باور دا و چې له نورو څخه لریوالی په ښه تمرکز کولو کې ورسره مرسته کوي. دوی حتی وړاندیز کړی چې د مزاحمت د نه رامنځته کېدو لپاره ور پور کړی شي او تلفون بند شي.
خو په دې منځ کې بیا لکه موراکامي داسې لیکوال هم شته چې غوره گڼي په گڼه گوڼه کې لیکل وکړي. دوی ښايي دا وغواڔي ووایي چې د لیکلو پر وخت هیڅ شی پرې اغېز نه کوي او دا امکان هم شته چې د یو نوي حالت او یو اورېدل په لا ښه لیکلو کې ورسره مرسته وکړي او د جوش و جم نه په په ډکه فضا کې سرعت ورسره ملگری شي او چټک لیکل وکړي.
ځوان لیکوال کولای شي دواړه فضاگانو کې لیکل تجربه کړي خو د ښه تمرکز لپاره گوښه ځای ورته غوره ښکاري. دوی باید پر هر څه فکر وکړي، هم پر کرکټر، هم پر مکان او هم پر زمان.
کله چې له دې تجربې تېر او پر ځان ډاډمن شول، دویمه او سرخلاصه فضا په ښه توگه تجربه کولای شي.
تر دې ځایه د لیکلو لپاره پر ځای او ورسره د ځای پر ځینو ځانگړتیاوو تم شولو خو دا بسنه نه کوي.
یو شمېر لیکوال په دی نظر دي چې له گوښه ځای څخه یوازې دا مقصد باید وا نه خیستل شي چې خلک لیکوال ته مزاحمت رامنځته کړي، بلکې هغه ځای باید کابو خالي وي او حتی د گلو یو گلدان، پوستر او نقشه هم نه وي او خلاصې فضا ته لاره نه وي تر څو یو دم د دوی ذهن هغو شیانو ته وا نه وړي او دوی پر خپل کار له فکر کولو پرېنږدي. خو که لیکوال هر څه له مخکې په ذهن کې جوړ کړي وي، ښایي له دې ستونزې سره مخ نه شي. ځکه دا بیا یوازې د لیکلو مرحله او د کلماتو له انتخاب پرته بل زحمت ور له غاړې نه وي چې دوی له کار او ډېر فکر کولو او دقت کولو نه وباسي.
موږ په د ځای په ځانگړنو کې یوه خبره د غږ وکړه چې د لیکوال د کار خنډ و نه گرځي، غالبا همینگوې چې خپلې کیسې یي په ټایپ ماشین کې لیکلې او د هغو تڼیو ډېره ټکا هم درلوده، دا خبره کړې ده چې د ټایپ د ماشین د تڼيو ټکا پرې داسې خوندوره لگیده لکه د باران غږ.
څومره وخت او څومره لیکل؟
هر لیکوال د لیکلو لپاره ځان ته ځانگړی وخت ټاکي. ځینې د شپې له مخې لیکل کوي او ځینو ته د ورځې لیکل خوند ورکوي.
ځینې دغه لیکوال وایي، دا چې هم شپه خپله آرامه ده او هم یې ډېر څوک د کار مزاحمت نه کوي او ویده وي، په شپه کې ښه او ډېر لیکل کولای شي.
هغوی چې د ورځې لیکل ښه بولي په دې نظر دي چې د ورځې رڼایي وي او دغه طبیعي رڼایي لیکلو ته هڅوي. دوی وایي په طبیعي لحاظ هم ورځ د کار لپاره وي.
دا لیکوال به یا د شپې لیکلو ته زړه ښه کوي او یا د ورځې خو مهمه ورته دا ده چې د خپل کار نتیجه ژر او په ټاکلي وخت کې ترلاسه کړي. د دې لپاره دوی د خپل کار لپاره ساعتونه ټاکي چې څو ساعته کار وکړي.
هغه لیکوال چې لیکوالي یې دنده ده او بل کار نه لري، ښایي په څلورویشتو ساعتونو کې ډېر وخت آن خپل لس ساعته او یا تر دې ډېر وخت لیکوالي ته ورکړي خو هغوی چې بله کومه بوختیا هم ولري، ممکنه ده په یوه ورځ او شپه کې یو ساعت، دوه ساعته او تر دې لږ ډېر وخت په لیکوالۍ ولگوي.
وخت ټاکل او څومره وخت لیکل راته دا وایي چې د خپل کار په وړاندې ژمنتیا ولرو او خپل ریاضت څرگند کړو.
که داسې و نه کړو، دا امکان شته چې هم خپله لېوالتیا له لاسه ورکړو او هم ښه اثر رامنځته نه شو کړی.
له ځانه د راضي لیکوالو تاوان
له ځانه راضي لیکوال داسې وي چې له نورو سره ځان پرتله کوي او تر دې چې ډېر تمرکز په ډېر او ښه لیکل وکړي، خپل ټول پام دې کم ارزښتې مسالې ته اړوي.
هغوی چې لیکلو ته د کار په سترگه گوري، هیڅکله له لیکلو لاس نه اخلي او دا ځکه چې دغه لیکوال له لیکلو خوند اخلي. کله چې د خوند خبره رامنځته کېږي، طبیعي ده چې د رضایت مساله ورسره د مطرح کولو وړ وي خو کره کتونکي وایي چې له ځانه راضي توب د ښه لیکلو مخه نیسي.
ویلیام فاکنر یو ځای ویلي، لیکوال هیڅکله هم نباید له خپل تر سره کړي کار څخه راضي وي. د هغه په وینا لیکلي شیان هیڅکله هم په هغه اندازه چې باید ښه وي، ښه نه وي.
له خپل کار نه راضي والي کیدای شي لیکوال ته دا بیځایه حس وبښي چې یا ځان له نورو سره پرتله کړي او یا خپل کار تر نورو ښه وگڼي. فاکنر په خپلو خبرو کې له خپلو هممهالو او اسلافو سره ځان پرتله کول بیځایه گڼي او وړاندیز کوي، دومره هڅه وکړئ چې له ځانه غوره اوسئ او له نورو سره د ځان پرتله کولو څخه لاس واخلئ.
په داستاني ادبیاتو کې
د زیات لوستلو او لیکلو ونډه
پیاوړی او غوره لیکوال کېدل زیاته مطالعه او ډېر لیکل غواړي. یعنې پیاوړی لیکوال باید هم ډېر ولولي او هم ډېر لیکل وکړي.
ډیری کسان له لوستلو او لیکلو سره مینه ښیي خو د هغو کسانو شمېر کم ترسترگو کېږي چې ډېر لوستل او لیکل وکړي.
لومړی به لوستلو ته ور تم شو. د کم لوستلو لومړۍ نښه په زده کوونکو کې لیدل کېږي. ډېر لیدل شوي که د یوه ټولگي د زده د کوونکو شمېر ۴۰ کسه وي، بې له شکه تر ازموینو وروسته که د دوې شهادتنامو ته ځیر شو، متوجه کېږو چې د نومرو ترمنځ یې غټ توپیر موجود وي. حتی یو کم شمېر کامیاب او یو زیات شمېر یې ناکام او مشروط پاتې وي.
که دوی مطالعه وکړي، پایله به د دې اپوټه وي.
د زده کړې تر دورې وروسته دا سیوری دوامداره خور وي. کامیابه زده کوونکي په مطالعې دومره روږدي شوي وي چې آن د روزگار غم او کار هم په مطالعه کې خنډ نه گرځي. خو هغه نور که اوزگار هم وي، د کتاب پاڼې نه اړوي.
ځینې وايي چې لکه د ناولونو په تېره د پولیسي ناولونو او د نورو په زړه کتابونو لوستل ځینې خلک د مطالعې لیوال کړي. دا یوه لاره ده خو موږ نه خپله دومره دا ډول کتابونه لرو او نه مو له نورو ژبو راژباړلي.
دا یو ضرورت دی او په کار ده چې ورته پام واړول شي.
دا مساله چې موږ په خپله دومره ډېر کتابونه نه لرو، د دې ښکارندویي کوي چې موږ د په زړه پورې کتابونو د لیکلو لپاره لیوالتیا یا نه لرو او یا کچه یې تر حده کمه ده.
دا په عادي بڼه زموږ د لوستلو او لیکلو کچه سترگو ته دروي خو دا چې قوي لیکوالي لپاره لیکل او هغه ډېر لیکلو ته توجه وکړو، د اندېښنې وړ موضوع ده.
دا چې د عنوان له مخې دلته زموږ د بحث موضوع د داستاني ادبیاتو پر زیات لوستلو او زیات لیکلو متمرکزه ده. دلته غواړو دا ووایو چې موږ په دې برخه کې هم کمه مطالعه کوو او هم کم لیکل کوو.
که موږ زیاته مطالعه او زیات لیکل وکړو نو قوي لیکل کولای شو.
زیات لوستل دا مرسته راسره کوي چې د لیکلو له گڼو باریکیو سره بلد شو او د ښه او قوي لیکلو چلونه زده کړو.
غوره او ستر بهرني لیکوال هم په همدې نظر دي او د زیات لوستلو او لیکلو وړاندیز کوي.
د هرې پاتر د مجموعې لیکوال استیفن کینگ وایي، هغه وخت یو څوک پیاوړی لیکوال کیدای شي چې زیاته مطالعه او ډېر لیکل وکړي. د هغه په خبره بل انتخاب نشته.
الهام او لیکل
زموږ ځوان لیکوال پر الهام دومره ډېر باورمن دی چې فکر کوي که الهام ور نه شي، لیکل نه شي کولای.
دیری کره کتونکي په دې نظر دي چې د شعر په برخه کې د الهام خبره خپل ځای لري خو د داستان په لیکلو کې دا خبره کره نه ده. د دې کره کتونکو نظر دا دی چې د داستان د لیکلو لپاره د موضوعاتو موندل په کار دي. ښایي ځینې وپوښتي چې دوی داستاني موضوعات څنگه راپیدا او خوندي کړي.
کره کتونکي وايي چې د داستاني موضوعاتو د ترلاسه کولو لپاره یوه لاره دا ده چې ځوان لیکوال دې تل له ځانه سره یوه د یادښت کتابچه ولري او په هغه کې دې خپل فکرونه، مشاهدې او په مجلو او ورځپاڼو کې او د ثبتولو وړ بل هر څیز یادښتولای شي.
ډیری ادبپوهان او کره کتونکي وایي، هغه هیوادونه چې د جگړې په حال کې وي او یا جگړه پرې تېره شوې وي، له داستاني موضوعاتو ډک وي. په تیرو پېړیو او معاصره دوره کې زموږ هیواد گڼې جگړې او یرغلونه تجربه کړې دي. که دې ټکي ته پام وکړو، نو موږ د ورځنیو پیښو ترڅنگ چې د تېرو څه پاسه څلوېښتو کلونو زېږنده دي، د داستاني ادبیاتو د رامنځته کولو لپاره ډېر څه لرو چې پر هره یوه موضوع یې حتی له بیلابیلو زاویو گڼ داستانونه لیکلای شو.
کله چې موضوعات ولرو او هغه راته معلوم وي او یادښت کړي مو وي، یوازې لیکل یې پاتې کېږي. دا لی
لیکل د لیکوال هڅه غواړي، که څوک هڅه و نه کړي، لیکل نه شي کولای.
کره کتونکي وايي، لیکوالي او هغه هم رښتنې لیکوالي، هڅه غواړي. د دوی په وینا، د کاغذ پر مخ د کلماتو راوړل لپاره یو څوک باید هغه پر کاغذ ولیکي. د دې کره کتونکو باور دا دی چې له دې واقعیت نه د تېښتې کومه لاره نشته
په کاغذ که په کمپیوټر لیکل؟
کمپیوټر چې نه و، د بیا لیکلو او ډېر کاغذ مصرفولو له ستونزې سره مخ وم. خو خوند یې راکاوه. ځکه هم مې د زیات کار کولو کچه رامعلومېده چې ډېر کار او ډېره خواري کوم او هم مې جملې اړولې را اړولې، هغه کار چې هر متن ورسره ښکلی کیدای شي.
کله چې کمپیوټر راغی او زه ورسره بلد شوم، کاغذ رانه هېر شو او په کمپیوټر لیکل مې عادت شول. که څه هم په کمپیوټر لیکل آسانه و او د تېروتنو اصلاح کول او د جملو اړول را اړول آسانه وو او ورسره له چټک لیکلو سره یې بلد کړم خو هغه کیف مې په کې و نه موند چې د کاغذ په مخ لیکل درلودل.
هغه ستونزه چې له تېرو دوه ویشتو کلونو د کمپیوټر تجربې په کمپیوټر لیکلو له کبله را پیدا کړې، تراوسه هم ورسره مخ یم.
چټک لیکل کوم او داسې ښکاري چې هر څه مې لکه څنگه مې چې فکر کړی، سم لیکلي، خو د هر څه تر خپرولو ډېر وروسته یا خپله ورته ځير شوی یم او یا نورو دوستانو ورته متوجه کړی یم. زما منظور دا نه دی چې ډېری به زما غوندې له دې ستونزې سره مخ وي. ښایي ډېری له ډېر دقت نه کار واخلي او ستونزې یې یا کمې او یا هیڅ ستونزه و نه لري.
د دې ستونزې تر څنگ چې کومې بلې پایلې ته رسېدلی یم، دا دی چې په کمپيوټر لیکل له سړی د ډېر فکر کولو، تمرکز کولو او پر خپلې لیکنې له لا ډېر تمېدلو مخه نیسي. ښایي لوی لیکوال دې ستونزې سره مخ نه وي، خو ممکن ځوان ليکوال دا ستونزه ولري.
باید ووایم چې له دې ټکي څخه زما هدف دا نه دی چې په کمپيوټر لیکل رد کړم خو د خپله خبره مې شریکه کړه.
د کیسه گۍ یا مایکرو فیکشن ځانگړتیاوې
کیسه گۍ یا مایکرو فیکشن تر فلش فیکشن لنډه بڼه ده.
ځینې کره کتونکي وایي چې په دې ډول کیسو کې د هرې یوې کلمې پر کارولو ډېر حساب کېږي.
دوی په داسې حال کې چې ټینگار کوي د دې کیسو په لیکلو کې باید معنی داره کلمې غوره کړای شي او قوي جملې جوړې کړای شي، غبرگوي چې هیڅ یوه کلمه هم باید بې ضرورته و نه کارول شي.
د جوړښت له مخې دا کیسه د فلش فیکشن او لنډې کیسې غوندې پیل، منځ او پای لري خو ډېرو جزیاتو ورکولو ته اړتیا نه لیدل کېږي.
موږ اکثره په خپلو کیسو کې د لوستونکي د عواطفو او احساساتو د پارولو لپاره د کیسې په هره برخه کې څه د شخصیت په انځورولو کې او څه د پېښې په انځورولو کې جزیات ورکولو ته ډېره لېوالتیا ښییو خو وروسته که دقت ورته وکړو، دې کار مو د ښې کیسې په پنځولو کې هغه د تمې وړ مرسته نه وي کړې او کیسه هسې رانه اوږده شوې وي.
په دې کیسو کې د حد اکثر دوو کرکټرونو د انتخاب خبره کېږي. که کرکټرونه ډېر شي، د هغه په اړه توضیحات هم په کار وي، چې مایکرو فیکشن یې حوصله نه لري.
کره کتونکي وایي چې د مایکرو فیکشن شخصیتونه باید خاصې ځانگړنې ولري. دوی وایي، دغه شخصیت باید جذاب وي، یعنې یوه فزیکي ځانگړنه ولري او یو قوي یا مرموزه لید.
د دوی په وینا لکه څنگه چې دا کیسه بیخي لنډه ده، د کرکټرونو نومونه یې هم باید ډېر لنډ وي.
کره کتونکي د دې کیسې د لید زاویه درېیم شخص غوره بولي او وایي چې د لوستونکو او شخصیتونو ترمنځ اتصال او رابطه په ښه توگه ټینگولی شي.
د مایکرو فیکشن لیکوال او کره کتونکي وایي چې دغه کیسه باید سم له واره له ټکر او د کیسې له پای سره نږدې راپیل شي.
دا کیسه د یادو او ځینو نورو ځانگړنو او عناصرو په لرلو سره همدلته پای ته نه رسیږي، د کار اصلي برخه یې لا پاتې چې د لیکلو په وخت کې دومره ډېر فکر پرې نه وي شوی چې هغه بیا کتل او لیکل دي.
باور دا دی چې له بیا کتلو او لیکلو سره تر ممکنه بریده بې ضرورته کلمې کمیدای او کیسه په رښتنې معنی مایکرو فیکشن کیدای شي.
کیسه او دقت
په کیسو کې په دقت د پېښو، موقعیتونو او کرکترونو په تېره د کرکترونو د رواني او اندروني حالتونو انځورول کیسې کیسه کوي خو دا یو څه ستونزمن کار دی.
دا کار ځینې لیکوال ډېر له جنجال سره مخ کوي ځکه دا هر څه د خیال په مټ کوي او له دې کبله حتمي ده چې ښوییږي هم.
ژوند کیسه ده او کیسه له ژونده اخیستل شوې یوه برخه ده. دا چې ژوند پر تجربو ولاړ دی او موږ کیسه د ژوند یوه برخه گڼو دا باید ومنو چې کیسه او هر څه یې پر تجربو ولاړ وي. که خیال هم په کې گډوو، کیسه باید رښتنی و ایسي.
خو دا کار هغه لیکوال ښه کولای شي چې په خپلو کیسو کې خپل ژوند او یا د هغه یوه برخه را اخلي. ځینې لیکوال په تېره یو شمیر نړیوال کیسه لیکوال چې کیسې یې د ډېرو خلکو پوره پام خپلوي، د کره کتونکو په باور د کار یوه ځانگړنه یې دا کیدای شي چې خپلې ژوند پیښې یې کیسې کړې وي.
ما هم چې کله کومه کیسه لیکلې او ملگرو راټوله ښکاره شوې، ځیر شوی یم چې هغه، هغه کیسه ده چې ما خپل تصویر په کې ور کړی او یا په یوه بڼه زما د خپل ژوند پیښې دي.
لنډه کیسه له کومه ځایه پیل کړو؟
له پخوا نه تراوسه زموږ ډیرې لیکل شوې لنډې کیسې د یو چا د ټول ژوند د تصویر وړاندې کولو خصوصیت لري. ماشوم زیږي، ځوانیږي، میئن کیږي او حتی ډېر پوخ عمر ته هم رسېږي.
حال دا چې لنډه کیسه د خپل جوړښت له مخې د ژوند یوه شېبه را اخلي او له هغه ځایه راپیليږي چې پای ته نږدې وي.
پای ته نږدې پیل دا مرسته راسره کوي چې کیسه راټوله وي او سر بې سره یې لاره نه وي، ویستې.
د کیسه لیکلو تجربې
ځینې لیکوال د کیسه لیکلو بیلابیلې لارې او تجربې لري. ځنې د سوژو له موندلو سره سم له واره په لیکلو لاس پورې کوي چې ښایي کیسه ترې تر معمول حد او ضرورت اوږد شي خو یو شمېر نور بیا نورې لارې لري.
یو شمېر نړیوال کله هم چې پوښتل شوي، ویلي یې دي چې کیسه لومړی پخپل ذهن کې جوړوي او وروسته یې لیکي.
د دوی په وینا، دا کیسې یې تر نورو هغو کیسو چې سوژې یې موندلې او د لیکلو په تکل کې يې شوي دي، ښې راغلې دي.
دا خبره دا معنی ښندي چې دوی کیسې په ذهن کیسې پخوي. هم یې پیل، منځ او پای، هم یې کرکترونه، هم یې ځایونه، هم یې پېښه او پېښې او هم یې وخت په ذهن کې سره اړوي را اړوي.
له دې سره لیکل هغه څه دي چې د لیکوال ډېر وخت نه نیسي.
دا یوه ښه تجربه ده او له خپلې کیسې سره د بوخت پاتې کېدلو او ژوند کولو معنی لری.
ښایي داسې یوه تجربه چې ډېره برخه د خیال محصول وي، کیسه واقعیت ته نږدې او تر ډېره د باور وړ وگرځوي او ښایي هغه د رښتیا غوندېتوب له اصل سره هم مرسته وکړي.
زیات که کم کرکټرونه؟
کره کتونکي او لیکوال وايي، څومره چې د یوې لنډې کیسې کرکټرونه کم وي، ځکه غوره ایسي چې لوستونکي به په ښه توګه په خپل ذهن کې ورته ځای ور کړي او گام په گام به ورسره مخ ته لاړ شي.
د دوی په نظر یوه لنډه کیسه یوازې درې کرکټرونو ته اړتیا لري، اصلي، یو مخالف او رابطه کرکټر.
خو په دې منځ کې ځینې کیسې بیا داسې هم وي چې یو کرکټر ولري. کره کتونکي بیا داسې کیسې ته د عالي او غوره کیسې په سترگه هم گوري. ښايي دوی ورته بیلابیل دلایل ولري خو یو یې کیدای شي دا هم وي چې هر څه په یو زمان او یو مکان کې ډیر ممکن وي او وحدت تاثیر په کې موجود وي.
ځینې کیسې ښایي درې کرکټر هم ولري، خو کیدای شي ځینو ته هغه له کیسې نه د خپل برداشت له مخې یو کرکټر و ایسي. کلونه پخوا مې په سپیدې مجله کې د ایمل پسرلي د یوې کیسې کره کتنه ولوسته. کیسه درې په درې نومېده، د نورو ترڅنگ حقدار لیکوال او شاعر استاد محمد صدیق پسرلي پر کیسۑ د خپلې کره کتنې په یوه برخه کې ویلي وو چې دا درې کسه نه بلکه یو کس دی. اوس مې هغه کیسه او د استاد خبرې هیرې دي.
زموږ مشرانو تل ویلي هر څه په خپله اندازه ښه وي، حتی خوراک ځکه هضمول یې ستونزمن نه وي.
که په کیسه کرکټرونه ډېر شي، نه یوازې دا چې لوستونکې ته جذب او هضم یې سختېږي، بلکه لیکوال ته یې پالل او انځورول هم سخت وي.
ما ته یو وخت د څو کیسو ارزول راپه غاړه شول. هم کیسې لږې اوږدې وې او هم کرکټرونه یې زیات وو. ځینې کرکټرونه او په تېره د هغوی نومونه را نه هیریدل او ځینو کې بیا دا ډول هېریدل د لیکوالو ستونزه هم وه. حتی د یو کرکټر نوم به یې بیا بیا بل کرکټر ته لیکلی و.
که کرکټرونه کم انتخاب شي فکر کوم، دا ستونزه به نه راپېښېږي.
مکالمه په کیسه کې څه ونډه لري؟
زموږ د مکالمو یوه همیشنۍ ستونزه دا ده چې یا اوږدې وي او یا غیر واقعي ایسي.
کره کتونکي خبرې اترې یا مکالمه د کیسې روح ګڼي او وايي چې مکالمه باید کیسه را ژوندۍ کړي.
د دوی په اند د صحنو پر تنظیمولو نباید زیات وخت ولګول شي ځکه کیسه باید ژر یوې پایلې ته ورسېږي. دوی وايي چې مکالمه او په تېره ښه مکالمه کرکټرونه را ژوندي کوي او ورسره کرکټر راته را پېژني او هم ځای او مکان راته راپېژندلای شي.
د دې کره کتونکو په خبره کرکټرونه په صحنه کې راولی، بوخت يې کړئ. اوبه پرې راوړئ، کور پرې جاړو کړئ او یا بل کار پرې وکړئ. خو له دې کار سره سم پر مکالمې تمرکز وکړئ، چې کیسه مخته بوځئ او ټکر رامنځته کړئ.
هغوی چې پر مکالمې ټينګار کوي، وايي چې مکالمې باید لنډې وي او واقعي څرګندې شي، ځکه غیرواقعي مکالمې د لیکوال په کار کې د ستونزې ښکارندويي کوي.
د مکالمې يوه ترټولو اساسي ځانګړنه دا هم ګڼل کېږي چې باید په مکالمه کې د کرکټر عمر او ټولنیز موقف (باسواده، بیسواده، ښوونکی، شاګرد، عالم او عامي) په نظر کې وي. دا کار پر کیسې او کرکټر د لوستونکي باور زیاتوي.
له پرونه تر ننه زموږ د اکثرو لنډو کیسو یوه نیمګړتیا دا ده چې هم يې مکالمې له حده اوږدې دي او هم د عمر او ټولنیز موقف خیال په کې نه وي ساتل شوی.
اوږده مکالمه ستونزه نه ده خو لږ زحمت غواړي. زموږ لیکوال باید د ښې مکالمې د لیکلو او بورته يادو دوو ځانګړنو په نظر کې نیولو لپاره باید خپله کیسه بیا بیا ولولي. په تېره د مکالمو برخه باید بیا بیا له نظره تېر کړي.
ځینې کیسه لیکونکي کله هم چې په کوم ځای کې د کیسه لیکلو تجربې شریکې کړې دي، ویلي دي چې د ښو مکالمو د لیکلو لپاره يې خپلې مکالمې بیا بیا له ځان سره تکرار کړې دي.
د کیسې بیا کتنه او اصلاح کول
اضافي صحنې، سره ورته یا مل کرکټرونه، تر کچې زیاتې ستاینې او غیر ضروري قیدونه، نه انځورونه، تکراري کلمات او ناحسابلې او اوږدې جملې زموږ د لنډو کیسو له ستونزو څخه شمېرل کېږي. خو دا هغه ستونزې نه دي چې حل نه شي او د حل لار و نه لري.
د کره کتونکو او د لنډو کیسو د لویو او مشهورو لیکوالو سپارښتنه دا ده چې کیسه لیکوال باید د خپلو کیسو تر بشپړېدو وروسته په هغو کې د اصلاحاتو راوستلو ته مخه وکړي، هغه هم تر هغې کچې چې ښه په کې ستړي شي.
که څه هم ښايي په دې کار سره کیسه ډېره رالنډه شي خو دا ځانګړنه هرو مرو خپلوي چې قانع کوونکې شي او د لوستونکي پام لا زیات را خپل کړي.
نپوهېږم له چا مې اورېدلي او یا کوم ځای کې مې لوستي دي، چې یو ليکوال ویلي دي: د دې لپاره چې یو ښه ليکوال و اوسئ، باید یو بې رحمه ایډيټر و اوسئ.
کره کتونکي وايي چې لوستونکو ته د یوې ښې کیسې د وړاندې کولو لپاره باید د کیسې د لیکلو او اصلاح کولو په بهیر کې لاندې خبرې په ذهن کې ولرو:
د زیاتو کرکترونو په ځای باید پر کمو کرکټرونو قناعت وکړو او هغه ورته او مل کرکټرونه سره ګډ کړو.
د زیاتو صحنو له راوړلو تېر شو، اضافي او فرعي صحنې لرې کړو او د داستان اصل ته پام واړوو.
د یو څه ویلو په ځای باید یو څه ورښکاره کړو او غوره لا دا چې زموږ د پنځه ګونو حواسو خیال په کې ساتل شوی وي.
د غیر ضروري قیدونو او ستاینو له راوړلو ډډه وکړو.
د کلماتو په انتخاب کې دقت وکړو، اضافي کلمات له منځه یوسو او حسابلې جملې وکاروو.
زموږ لیکوال او يو همت
د ۱۳۹۵ کال لیکنه
==========؛
له هغه راهيسې چې ما د لویو نړیوالو لیکوالو په اړه مطالعه شروع کړې او کله کله د یو نیم داسې لیکوالو تجربې درسره شریکوم، دا فکر راسره پیدا شوی چې موږ(افغانان) هم د هغوی په کچه خپل لیکوال لرو، خو دا چې نړۍ ته مو نه دي ورپېژندلي، تر ډېره هم يې نومونه او هم يې اثار له نړیوالو پټ پاتې دي. ښايي یو علت چې زموږ پر لیکوالو په نړیواله کچه ډېر بحثونه نه دي شوي، همدا خبره وي.
موږ لکه استاد سعدالدین شپون، ډاکتر اکرم عثمان، ارواښاد استاد محمد صدیق پسرلی، ارواښاد نجیب توروایانا او ډېر نور لیکوال او شاعران لرو چې اثار يې شهکارونه دي، خو دا چې د دې استادانو اثار په نورو ژبو او په تېره په انګريزي نه دي ژباړل شوي او یا بیخي کم ژباړل شوي، نړیوالو ډېر نه دي پېژندلي او په نړیوالو رسنیو کې پرې ډېر بحثونه نه دي شوي.
دا زموږه تنده ده، که موږ غواړو چې دا تنده مو ماته شي، يو همت په کار دی، یو قوي همت. هغه همت دا دی چې موږ خپل اثار نورو ته د هغوی په خپله ژبه وژباړو او تيت يې کړو.
تر دې دمه چې کوم مخلص لیکوال او شاعر داسې یو مخلصانه همت کړی، هغه دروند استاد نجیب منلی دی. تمه کېږي چې نور لیکوال مو هم د هغه په پلونو قدم کېږدي او خپله ژبه په نړۍ کې و ځلوي.
د یوې کیسې د لیکلو لپاره قوی لیدلوری
هنرونه په مجموع کې د یو څه ویلو او ښودلو په مقصد رامنځته کېږي.
کیسه هم له دې امره مستثنی نه ده. کیسه لیکوال د کیسۑ له لیکلو باید یو مقصد ولري.
کره کتونکي وایي چې کیسه لیکوال ته ښایي له هماغه پیله په دې وپوهېږي چي څه غواړي و وایي.
د دوی په وینا، کیسه لیکوال ته ښایي له ځانه وپوښتي، لوستونکی د ده د کیسې له لوستلو سره باید څه ډول احساس یا فکر ولري او په دې ځان ډاډه کړي؟ سره له دې لیدلوری باید په څرگند ډول په کیسه کې منعکس شوی وي.
په 1376 کال کې زه، ایمل پسرلی او نورمحمد لاهو د کابل د لومړۍ امنیتي حوزې څنک ته په سماوار کې(چې اوس یې نښه نښانه هم نشته) ناست وو، تر نورو خبرو وروسته ما وویل چې زه د کیسې لپاره یوه سوژه لرم او غواړم هغه داسې ولیکم. هغه جزیات مې تشریح کړل. ایمل جې بې له ځنډه وپوښتل: یعنې څه؟ زه حریان دریان پاتې شوم چې څه و وایم. که رښتیا و وایم ترې خپه شوم، خو ډېر وروسته بیا پوه شوم چې د هغه مقصد له دې پوښتنې څه و او زه هسې خپه شوی وم. د هغه مقصد دا و چې زه د هغې کیسې له لیکلو څه غواړم و وایم. بیا ایمل جان لندن کې و او ما نه شو کولای چې ورته و ووایم د کیسې له لیکلو څخه زما مقصد داسې یو څه و.
له دې خبرې څخع زما منظور دا دی که موږ د خپلې کیسې د لیکلو لپاره هغه له پیله قوي لیدلوری ولرو او پورته راوړل شوې پوښتنې ځواب کړو نو ښه کیسه به مو لیکلې وي.
د کیسو د ارزولو لپاره
په ټولنیزو شبکو کې
د ګروپونو د جوړولو اړتیا
زموږ له ځوانو کیسه لیکوالو څخه چې له کیسه لیکلو سره ډېره علاقه لري، ښايي یو شمېر يې د کیسه لیکلو له اصولو، قواعدو، جوړښتونو او تيوريو سره بلد وي خو یو شمېر يې چې هیڅ بلد نه دي، هرومرو دا فکر او اندېښنه ورسره وي چې کوم ځای کې تېروتی یا ښوېیدلی نه وي.
دا اندېښنه يې په ځای ده خو د حل لارې لری.
له دې لارو څخه یوه لاره د ادبي انجمنونو او ټولنو شتون دی چې د دغو ټولنو له خوا په جوړو شویو غونډو کې زموږ لیکوال کولای شي خپلې کیسې له نورو سره شریکې کړي او پر هغه د نورو نظرونه را واخلي. دا هم کيدای شي چې د کورنۍ له غړو او نږدې دوستانو سره چې حداقل د ذوق څښتنان دي، خپلې کیسې شریکې کړي.
د کیسو د شریکولو او پر هغه د خلکو د نظر اخیستلو لپاره انټرنټ او ټولنیزې شبکې یوه بله غوره لاره ده. کیدای شي زموږ دغه کیسه لیکوال ځانته ویبلاګونه جوړ کړي او ټولنیزو شبکو کې ځانګړي ګروپونه پرانیزي.
زه په خپله چې اکثره وخت پر خپلو لیکنو ډېر ډاډمن نه یم او دا عادت له ډېر وخته راپاتې دی. کوښښ کوم چې هغه له ملګرو سره شریک کړم.
یو وخت چې له ملګرو سره په ناستو کې به ما خپل شعرونه او کیسې له ملګرو سره شریکولې، پوهېدم چې پر ځینو ډېر ښه نه لګي خو ځینو راته غوږ نیوه او خپل نظر به يې راسره شریکاوه. په وروستیو کې دا کار مې په عادت بدل شوی و. کله به هم چې څو ملګري به یو ځای چېرته کيناستو نو ومان صاحب به وار له مخه ویل: (( درته ویلي مې وي چې په بدر صاحب د شعر او کیسې ویلو مې قدغن لګولی.)) خو ما به کله کله د هغه دا خاطر هم نه کاوه او په یوه پلمه به مې خپل یو نیم لیکلي شیان پر ملګرو اورول.
فکر کوم اوس چې ادبي ټولنې دومره ناستې او غونډې نه لري او خلک په کارونو بوخت دي، غوره انتخاب دا دی چې په دې برخه کې موږ له ټولنیزو شبکو پوره ګټه پورته کړو او ځانګړي ګروپونه جوړ کړو.
زه اوس له یو ګروپ سره ملګری یم. کسان په کې ډېر نه دي، خو نظرونه او سويې د لوړې کچې دي. همدا چې کیسه مې ولیکله بې له ځنډه يې هلته شریکوم او د دغو ملګرو له نظرونو پر دې پوهېږم چې زما نوې لیکل شوې کیسه څومره نیمګړې ده، ځانګړتیاوې يې څه دي او د کیسې د لا ښه کولو لپاره څه کولای شم.
کرکټرکښنه او لارې يې
په تېرو پوسټونو کې مو د کیسې د کرکټرونو په اړه یو څه سره وویل. په دې پوسټ کې پر کرکټرکښنې غږېږو او اهمیت ته یې تم کېږو.
"د کیسې هنر" لیکوال آر اس گوین وایي چې لیکوال د کرکټرکښنې د بېلابېلو بڼو له لارې، اصلي کرکټر ته، چې د لنډې کیسې د لیکلو یوه اساسي برخه ده، وده ورکوي. نوموړی دا هم وایي چې مډرنه لیکوال لېوالتیا لري چې کرکټرکښنې ته د کیسې د یوه توکي یا عنصر په سترگه وگوري چې د داستان له پلاټ سره برابر او حتی تر هغه ډېر مهم گڼل کېږي.
د کره کتونکو او کیسه لیکونکو په اند، د کرکټرکښنې په برخه کې باید د کرکټر پر ځینو اړخونو تم شو.
لکه:
د شخصیت ډولونه
د ځانگړنو تعیینول
مکالمه
له ځان سره شخړه کې
د ټولو توافق، لکه څنگه چې په لیکنو کې هم ورته اشاره وشوه، پر دې راڅرخي چې یوه کیسه یو اصلي او څو فرعي کرکټرونه لري خو اصلي شخصیت یا کرکټر ځیني ځانگړنې لري چې په نورو کرکټرونو دومره ډېر د اهمیت وړ نه گڼل کېږي، مثلا اصلي کرکټر اصلي کولی شي احساساتو او ادراکاتو ته بدلون ورکړي، ځینې وختونه کیسه بیان کړي او کیسې ته معنی وبخښي. لیکوال کیسه د یوه اصلي کرکټر پر شاوخوا راچورلوي. خو که نور فرعي کرکټرونه داسې ځانگړنې و نه لري دومره مهمه نه ده.
آر اس گوین په دې نظر دی چې یوه لنډه کیسه یو اتل او ډېر ځله یو مخالف لري او اتل له مخالف سره په ټکر کې وي.
دی وړاندې لیکي، کله کله د کیسې اتل د کیسې ضد اتل وي، یو داسې اصلي شخصیت چې په خواشینوونکي ډول نیمگړتیا ولري او یا د شخصیتي نیمگړتیاوو لرونکی دی. د نوموړي په وینا کیدای شي دغه کرکټر ځانغوښتی، وېروونکی او متعصب وي.
د کرکترونو د ځانگړنو په برخه کې کره کتونکي وایي چې لیکوال د دوی د انځورولو لپاره له دوو لارو استفاده کوي:
په مستقیم او غیر مسقیم ډول
دوی اصلي کرکټر هغه څوک راپېژني چې لیکوال یې د راوي په مټ رامعرفي کوي چې له خپله ځانه ځینې ځانگړنې راڅرگندوي.
د نامستقیمې کرکټرکښنې په برخه کې ډیری پر دې یوه خوله دي چې لیکوال د کیسې کرکټر د هغه د افکارو، احساساتو او کړنو په بنسټ لوستونکو ته ور پېژني.
ډیالوگ یا مکالمه هم په کرکټرکښنه کې خپله ونډه لري.
ډیالوگ هغه څه ته وایي چې د کلماتو په بڼه د کرکټر له خولې راوځي.
کره کتونکي وایي مکالمه لیکوال ته اجازه ورکوي چې شخصیت ته وده ورکړي، لکه د هغه شخصیت، لیدلوری، نظرونه، فکرونه، انگېرنې او اخیستنې.
دا هغه څه دي چې لیکوال لاس د کیسې په ډراماتیزه کولو کې خلاص پرېږدي. په دې کار سره لیکوال لوستونکو ته دا ښیي چې څه پېښه ده، نه دا چې دا هر څه ورته ووایي.
لیکل او هره ورځ لیکل
استاد اسدالله غضنفر هره ورځ لیکل د لیکوال کېدو یوه لاره را په گوته کوي. په دې برخه کې د استاد لیکنې تاکیدو پر ښه او متفاوته لیکلو او لیکوال کېدلو دی. د غضنفر صاحب تاکید تر ډېره پر مشاهدې دی، یعنې هر هغه څه چې وینئ، هغه ولیکئ. په لیکوالي کې مشاهده یو هنر دی او معنی یې داده چې هر هغه څه او حالت سره چې مخ کېږئ، لکه څنگه چې مو لیدلي، هغسې یې ولیکئ. په تېره د هغه څه لیکل چې د چا لپاره جالب ښکاري.
فکر وکړئ تاسو په موټر کې ناست یاست. ډریور ته ځير و اوسئ چې په گڼه گڼه کې څه ډول موټر چلوي، لاسونه څه ډول پر شترینگ گرځوي، څه وایي، څه ډول یې وایي، د سترگو حرکت یې څنگه وي؟
خو که هر څه وینئ او عادي یې لیکئ، کېدای شي جذب او کشش کم وی.
که هره ورځ لیکلو ته وخت نه وي، لنډ یادښتونه واخلئ او بیا په مناسب وخت کې د هغه لیکلو ته زړه ښه کړئ.
د په زړه پورې حالتونو او شېبو یادښت لیکل، نه یوازې دا چې موږ له لیکلو سره روږدي کوي، د ښو کیسو او حتی ناولو د لیکلو سبب هم کیدای شي.
که تاسو د نړۍ د هر لوی کیسه لیکوال او ناول لیکونکي مرکې ولولئ د ښه لیکوال کېدو یو راز همدا هره ورځ لیکل او یادښتونه اخیستل دي.
یو څه انځور کړئ، مه يې وايئ
زموږ په اکثرو کیسو کې راغلي وي چې احمد ډېر زړور سړی دی، احمد ډېر مهربانه دی، احمد بد سړی دی، احمد ښه سړی دی، احمد قاتل دی یا هغه ځای ډېر پاک و، یا چټل و او داسې نور.
کره کتونکي وايي، چې دا د ښو کيسو نښه نه شي کېدای. د دوی په وینا، ښه کیسه هغه ده چې هر څه يې انځور کړای شي نه دا چې وویل شي.
که احمد زړور دی هغه زړورتوب يې باید وښودل شي او لوستونکی باور وکړي چې هغه واقعا زړور دی. که یو ځای ښایسته دی، هغه ښایست انځور شي، که مرچ تراخه دي، تریخوالی يې باید د کرکټر د حالت په انځورولو سره انځور شي.
کره کتونکي وايي، کیسه لیکوال باید خپل لوستونکي د پنځو واړو حواسو په نظر کې نیولو سره په خپله داستاني تجربه کې شریک کړي. لوستونکی باید یو څه لمس کړي، یو څه بوی کړي، یو څه مزه کړي او یو څه واوري او یو څه وګوري. د دوی په خبره، یوازې په بصري تجربه کې د لوستونکو رامحدودول د لیکوال د کار مقصد نه دی.
انځوریزه کیسه
شعر، کیسه، مقاله او نورې لیکنې ټول او ټول د کلماتو منت بار دي. سره له دې چې په منفرد ډول کلمات بې روحه دي خو د همدغو بې روحه کلماتو کمال دا دی چې په لیکنو کې ساه اخلي، کولای شي یو تصویر جوړ کړي او هغه تصویر د لوستونکي یا مخاطب په ذهن کې ځای کړي.
کره کتونکي وايي، که موږ په هر قالب یا لیکنه کې، د لیکنو خصوصیت، ځانګړتیا او جوړښت ته په پام له کلماتو استفاده وکړو. هغه لیکنه که هر څه ژوندی ښکاره کېږي او لوستونکي له ځان سره اخلي.
دا چې دلته مو بحث پر کيسې دی، لازمه ایسي چې په کیسه کې له کلماتو د کار اخیستلو او د هغوی په مرسته انځور جوړولو ته تم شو.
په تېره لیکنه کې مو وویل چې ښه کیسه هغه کیسه ده چې د یو څه ویلو په ځای یو څه انځورولو ته په کې توجه شوې وي. دا کار کلمات کوي خو چې کیسه لیکوال پر ځان یو څه د زحمت سختي وزغمي.
که موږ په کیسه ووایو ((احمد په غوسه و او سترګې يې رډې راوتلې وې.))
دا یو څه ویل دي خو که ووایو ((احمد خپل لاسونه کلک موټي کړل، غاښونه يې سره وکړچول، سترګې يې سرې واوښتې او په زوره يې ور په سوک وواهه.)) دا یو څه انځورولو ته پاتې کېږي او يو څه وینو.
که د کره کتونکو سپارښتنو ته پام وکړو، ویلای شو چې دواړه بیلګې داستاني دي خو دومیه بېلګه ځکه غوره چې یو څه راباندې ويني او موږ خپل حضور ته په هغه موقعیت کې ځير کېږو او هرڅه په خپلو سترګو وينو.
ډېری دوستان به د یو فلم په کتلو کې دې ته ځير شوي وي چې د فلم په ځينو صحنو کې خپل ځان او شاوخوا محیط او موقعیت هېروي او یوازې په صحنه کې ډوب وي خو شېبه وروسته بېرته هغه عادي حالت ته راګرځي، هم تلویزیون ور ښکاري، هم د هغه مېز، هم کوټه، هم په کوته کې موکود نور شیان او کسان.
نوټ: دې لیکنې ته د اجمل جان پسرلي یو يادښت وهڅولم. که نه د کيسې په تخنیکي اړخونو خبرې زما له وسې نه دي. دا خو لا پرېږده چې زما خپلې کیسې څومره په دې لحاظ کمزروي دي.
کبۍ او مونوک
په داستاني ادبیاتو کې د یو بل د منلو او زغم غوره بېلګه
که څه هم په ناول کې ډېره اوږده مخینه نه لرو، خو هغه څه چې له یوې پېړۍ راهیسې په دې برخه کې په لیکلې بڼه تجربه شوي، په ښه او سمه ژبه د یو مثبت او له مينې ډک پیغام د لېږدولو هڅې دي.
خو دا هم باید هېر نه کړو چې موږ له پخوا په خپل فولکلوریک ادب کې د نکلونو، داستانونو او حکایتونو يوه ستره خزانه لرو چې ترټولو مشهوره هغه يې د ادم خان او درخانۍ، مومن خان او شیرينۍ او داسې نور دي. په دې هستونو کې هغه څه انځور شوي او کښل شوي چې نن هم د نړیوالو داستاني ادبیاتو خوراکه يې ګڼلای شو. مینه، نفرت، فقر، جګړه، سوله، طبقاتي تضاد، تاوتریخوالی، حق تلفي، له ښامارانو سره ډغرې وهل، د قاف له غرونو اوښتل او د ښاپيریو په څنګلونو ویده کېدل یې بیلګې کېدای شي.
په لیکني ادبیاتو کې بیا د ځینو پورته ذکر شویو مواردو ترڅنګ په پراخه کچه مینه انځور شوې. خو معاصرې هستونې مو جلا رنګ او خوند لري. زموږ ځینې معاصر لیکوال چې ادبي اثار د خپل وخت هینداره بولي، په تېرو پنځوسو کلونو کې يې پر وطن راغلي ناورینونه انځور کړي دي.
کومو مواردو ته مو چې نغوته وکړه، هغه ټول په خپلو ناولونو کې لرو، پرون مو هم درلودل او نن يې هم لرو. ځکه پرون هم موږ ژوند کول غوښتل او نن يې هم غواړو. داسې ژوند چې نفرت ته په کې ځای نه وي، مینه په کې وي، زغم په کې وي او د یو او بل د منلو جوهر ولري.
د نورو ناولونو د نومونو له یادولو که تېر شو، د کبۍ او مونوک ناول ته خامخا پښه نیولی کېږو. ولې؟ دا خپل دلایل لري.
کبۍ او مونوک د یو بل د منلو او د ګډ ژوند اوچت پیغام لري، د انسان له انسان سره ژوند او له ژويو سره د انسان خواخوږي او د څرنګه ژوند کولو پیغام.
کبۍ او مونوک د ډاکتر محب الله زغم ناول دی. تر دې مخکې د ځانمرګي، ځوروونکي او د ولسمشر فرمان په نومونو د زغم نور ناولونه هم چاپ شوي دي.
کبۍ او مونوک د محتوا او منځپانګې په لحاظ یو روزنیز، معلوماتي او هنري اثر دی. داسې يو اثر چې تراوسه په پښتو ادب کې د هغه بله بېلګه ترسترګو شوې نه ده او یا ما نه ده لوستې.
کبۍ او مونوک راته څه وايي؟
کبۍ او مونوک د کبانو او انسانانو ترمنځ د ژوند کولو یو اوچت او رنګین انځور دی چې هر لوستونکی ځان ته په مينه پښه نیولی کوي.
کبۍ او مونوک دا وايي چې هیڅ انسان تر بل انسان او هیڅ ژوی تر بل هغه غوره نه دی. د ناول اصلي پیغام همدا دی. لیکوال دا راته وايي چې د یو پر بل برترۍ غوښتنې حس موږ د تباهۍ کندې ورټېل وهي او له یو بل سره له ګډ او له مینې ډک ژوند څخه مو راګرځوي. دا وړتیا راڅخه تروړي چې د يو بل په ژبه پوه شو او یو بل درک کړو.
کبۍ او مونوک په همدې منطق پېلېږي او تر پايه همدغه منطق تعقیبوي. په دې ناول کې يو پر بل د برترۍ د حس زیانونه ډېر ښه انځور شوي، هغوی چې ځان ورته برتره او غښتلی ښکاري په دې سوچ نه کوي چې تر ده هم بل غښتلی چې زیان ور رسولی شي.
کبۍ او مونوک راته وايي که یو بل ومنو او پر یو بل د برترۍ احساس له ځانه لرې کړو نو ژوند ته ورلنډېږو او ورڅخه خوند اخستلای شو.
په ناول کې دا پيغام په څرګند ډول محسوسېږي چې انسانان که وغواړي د خپلو همنوعانو او ژويو پر ژوند د پوهېدو وړتیا لري. په دې ناول کې یو اتل ځيرک نومېږي، ځيرک د خپل یوه ملګري په مرسته دا هڅه کړې چې د کبانو ژبه زده کړي او د هغوی د ژوند په راز ځان خبر کړي.
کبۍ او مونوک نورې ځانګړنې هم لري.
لیکوال هڅه کړې چې خپل اثر د فولکلور په خوږو ښکلی کړي. کیسه تر يوځایه رسوي، پرېږدي يې او له بل ځای نه يې را اخلي. کټ مټ زموږ د فولکلوریکو کیسو غوندې. په معاصرو ناولونو او کیسو کې دا سخته چاره ده، حتی دا چې ناشونې ده. خو لیکوال ښه لاره فولکلوریک ادب کې ورته لټولې او تجربه کړې ده. هره صحنه چې نوې کېږي، لیکي، دا به همدلته پرېږدو، وګورو چې هلته څه شوي. خو ټولې جملې يې داسې نه دي، د هرې صحنې د بدلون لپاره نوې، لنډې او خوږې جملې را اخلي.
زموږ داستاني فولکلوریک اثار ټول دغه خواږه لري. ناول له ژویو پیلېږي، تر انسانانو را رسېږي او بېرته د ژویو په ژوند او چاپيریال پای ته رسېږي. دا به څنګه سره نښلوې، ټولې صحنې به څنګه سره یو ځای کوې او یو ګډ انځور به يې د لوستونکي مخې ته ږدې؟ لنډ ځواب يې دا دی چې د فولکلوریک ادب تجربه به کاروې او هغسې به يې کاروې چې د کبۍ او مونوک ليکوال يې کاروي.
دا ناول د ماشومانو او تنکیو ځوانانو لپاره لیکل شوی او د دوی لپاره په زړه پورې معلومات لري، دا ناول ماشومان او تنکي ځوانان د بیلابیلو کبانو له ډولونو او خاصیتونو سره بلدوي. ویاله، سیند او سمندر او ترمنځ يې توپيرونه راپېژني او په هغو کې د ژوند کولو طریقه بیانوي.
دا چې دا ناول ماشومانو او تنکیو ځوانانو ته لیکل شوی، لیکوال د هغوی د پوهې د کچې د لوړولو لپاره هڅه کوي. دا ناول یو څه رازده کوي. هر څوک چې هڅه او تلاش وکړي خپل ټاکلي هدف ته رسېږي، کبۍ هم چې د کومې پوښتنې په ځواب پسې وتلې وه، ځواب يې ترلاسه کړی دی. هیڅوک پر بل غوره نه دی. رنګ، زور او غټوالی د غوره والي نښه نه شي کېدای.
د ناول یوه ځانګړتیا له لوستونکي سره مخامخ غږېدل دي. لیکوال دا کار د پوښتنو په مطرح کولو سره کړی او غوښتي يې دي چې لوستونکی ځان د کتاب مخاطب وګڼي او خبرې ورسره وکړي او مینه يې سره پیدا شي او یو بل په خپل غم او ښادي کې شریک وګڼي.
لیکوال د لوستونکي د توجه د خپلولو او پر هغه د فکر کولو لپاره ځای ځای په ناول کې ځینې پوښتنې مطرح کړي دي. په ناول کې د ځيرک عمر نه ښودل کېږي خو د پوښتنې په مطرح کولو سره د لیکوال هدف دا دی چې که هر ماشوم او ځوان هغه لولي فکر وکړي چې ځيرک د هغه همزولی دی او کټ مټ د هغه غوندې فکر کوي. په دې کار سره کرکټر ورته اشنا معلومېږي او لا نور ورته ګرانيږي.
په ناول کې د معلوماتو برخه هغه لا نور په زړه پورې کوي، کله کله دا معلومات دومره په دقیق انداز راوړل شوي چې لوستونکی باور کوي چې رښتيا هم همداسې به وي. په ناول کې هغه برخه دریادوم چې ځيرک د کبۍ د خولې کلمات لیکي. هغه کلمات چې ټول یو څپيز دي او د واو په توري پیليږي. دا ځانګړتیا لیکوال په ناول کې داسې انځور کړې ده:
((په دې خاطر چې کبان حنجره، ژبه او غاښونه نه لري نو ((واو)) په اسانۍ سره ویلی شي خو نور غږونه ورته سخت وي. دوی یوازې هغه غږونه را ایستلی شي چې په وازه خوله ویل کېدای شي. کبان عادت لري چې شونډې مخې خوا ته وخوځوي او ((واو ))هم په همدې حرکت ویل کېږي نو د دوی په ژبه کې هره کلمه په ((واو)) شروع کېږي. کلمې یې لنډې او یوازې د یوې څپې ځکه دي چې کبان سږي نه لري.))
دا ناول په همدې طریقه ماشومان مطالعې، زده کړې او د علم حاصلولو ته هڅوي او دا وايي چې مطالعه او زده کړه په ژوند کې څه مرسته راسره کوي. کبۍ له سمندره خپل کور ته د راګرځېدو هیله لري، خو لاره نه ده ور معلومه او مکتب يې هم نه دی ویلی چې د علم په زور خپل کور پیدا کړي. خو د هغې ملګری مونوک چې مکتبي دی، له کبۍ تر ځینو پوښتنو وروسته د هغوی ویاله پیدا کوي:
(( مونوک وویل: ډېر ښه. زه پوه شوم چې ستاسو ویاله په معتدله سیمه کې ده. د استوا له کرښې به لرې وي خو دا چې د ځمکې په شمالي نیم کُره کې به وي که په جنوبي نیم کره کې، دا نو نه ده معلومه. ښه نو اوس دا راته ووایه چې ستاسو پسرلی به په کومه میاشت کې پیل شو؟))
د یوې کوټلې پايلې په توګه، کبۍ او مونوک یو راټول ناول دی، خور وور نه دی، صحنې يې سره تړلې او د یوې لنډې کيسې په توګه له تلوسې ډک دی.
مکالمه په کیسه کې څه ونډه لري؟
زموږ د کیسو یوه همیشنۍ ستونزه دا ده چې یا اوږدې او یا غیر واقعي ایسي.
کره کتونکي خبرې اترې یا مکالمه د کیسې روح ګڼي او وايي چې مکالمه باید کیسه را ژوندۍ کړي.
د دوی په اند د صحنو پر تنظیمولو نباید زیات وخت ولګول شي ځکه کیسه باید ژر یوې پایلې ته ورسېږي. دوی وايي چې مکالمه او په تېره ښه مکالمه کرکټرونه را ژوندي کوي او ورسره کرکټر راته را پېژني او هم ځای او مکان راته راپېژندلای شي.
د دې کره کتونکو په خبره کرکټرونه په صحنه کې راولی، بوخت يې کړئ. اوبه پرې راوړئ، کور پرې جاړو کړئ او یا بل کار پرې وکړئ. خو له دې کار سره سم پر مکالمې تمرکز وکړئ، چې کیسه مخته بوځئ او ټکر رامنځته کړئ.
هغوی چې پر مکالمې ټينګار کوي، وايي چې مکالمې باید لنډې وي او واقعي څرګندې شي، ځکه غیرواقعي مکالمې د لیکوال په کار کې د ستونزې ښکارندويي کوي.
د مکالمې يوه ترټولو اساسي ځانګړنه دا هم ګڼل کېږي چې باید په مکالمه کې د کرکټر عمر او ټولنیز موقف (باسواده، بیسواده، ښوونکی، شاګرد، عالم او عامي) په نظر کې وي. دا کار پر کیسې او کرکټر د لوستونکي باور زیاتوي.
له پرونه تر ننه زموږ د اکثرو لنډو کیسو یوه نیمګړتیا دا ده چې هم يې مکالمې له حده اوږدې دي او هم د عمر او ټولنیز موقف خیال په کې نه وي ساتل شوی.
اوږده مکالمه ستونزه نه ده خو لږ زحمت غواړي. زموږ لیکوال باید د ښې مکالمې د لیکلو او بورته يادو دوو ځانګړنو په نظر کې نیولو لپاره باید خپله کیسه بیا بیا ولولي. په تېره د مکالمو برخه باید بیا بیا له نظره تېر کړي.
ځینې کیسه لیکونکي کله هم چې په کوم ځای کې د کیسه لیکلو تجربې شریکې کړې دي، ویلي دي چې د ښو مکالمو د لیکلو لپاره يې خپلې مکالمې بیا بیا له ځان سره تکرار کړې دي.
زیات که کم کرکټرونه؟
کره کتونکي او لیکوال وايي، څومره چې د یوې لنډې کیسې کرکټرونه کم وي، ځکه غوره ایسي چې لوستونکي به په ښه توګه په خپل ذهن کې ورته ځای ور کړي او گام په گام به ورسره مخ ته لاړ شي.
د دوی په نظر یوه لنډه کیسه یوازې درې کرکټرونو ته اړتیا لري، اصلي، یو مخالف او رابطه کرکټر.
خو په دې منځ کې ځینې کیسې بیا داسې هم وي چې یو کرکټر ولري. کره کتونکي بیا داسې کیسې ته د عالي او غوره کیسې په سترگه هم گوري. ښايي دوی ورته بیلابیل دلایل ولري خو یو یې کیدای شي دا هم وي چې هر څه په یو زمان او یو مکان کې ډیر ممکن وي او وحدت تاثیر په کې موجود وي.
ځینې کیسې ښایي درې کرکټر هم ولري، خو کیدای شي ځینو ته هغه له کیسې نه د خپل برداشت له مخې یو کرکټر و ایسي. کلونه پخوا مې په سپیدې مجله کې د ایمل پسرلي د یوې کیسې کره کتنه ولوسته. کیسه درې په درې نومېده، د نورو ترڅنگ حقدار لیکوال او شاعر استاد محمد صدیق پسرلي پر کیسۑ د خپلې کره کتنې په یوه برخه کې ویلي وو چې دا درې کسه نه بلکه یو کس دی. اوس مې هغه کیسه او د استاد خبرې هیرې دي.
زموږ مشرانو تل ویلي هر څه په خپله اندازه ښه وي، حتی خوراک ځکه هضمول یې ستونزمن نه وي.
که په کیسه کرکټرونه ډېر شي، نه یوازې دا چې لوستونکې ته جذب او هضم یې سختېږي، بلکه لیکوال ته یې پالل او انځورول هم سخت وي.
ما ته یو وخت د څو کیسو ارزول راپه غاړه شول. هم کیسې لږې اوږدې وې او هم کرکټرونه یې زیات وو. ځینې کرکټرونه او په تېره د هغوی نومونه را نه هیریدل او ځینو کې بیا دا ډول هېریدل د لیکوالو ستونزه هم وه. حتی د یو کرکټر نوم به یې بیا بیا بل کرکټر ته لیکلی و.
که کرکټرونه کم انتخاب شي فکر کوم، دا ستونزه به نه راپېښېږي.
د تنکیو ځوانانو او ماشومانو لهپاره
د داستان سیالۍ ناولونه
په کابل پوهنتون کې د افغانستان معلوماتو مرکز(ACKU)، ځواکمن پروګرام له لوري ۱۵داستانونه/ ناولونه د لوستلو لهپاره راکړل شول.
دا هغه داستانونه وو چې د تنکیو ځوانانو او ماشومانو د داستان لیکنې په دویمې سیالۍ کې د ګډون لهپاره د لیکوالو له خوا د معلوماتو مرکز ته استول شوي وو.
په کابل پوهنتون کې د افغانستان معلوماتو مرکز دا دویم کال دی چې داسې یوې سیالۍ ته زمینه برابروي. دا د ماشوم ادبیاتو د غوړېدا په برخه کې یو ستر کار دی. که زموږ ليکوال په دې ډول وهڅول شي، په پوره ډاډ ویلای شم چې هغوی به ډېر غوره اثار ولیکي او ښه به يې هغه وخت ولیکي چې د لیکلو معیارونه ورسره شریک شي.
