ليکنې: ډرامه څه شی ده؟

ډرامه څه شی ده؟

صدیق الله بدر

ډرامه هم کیسه ده، خو ډرامه معمولا د اجرا کولو لپاره لیکل کیږي او کیسه د لوستلو لپاره. په کیسه کې ډیر څه توصیفیږي او په ډرامه کې په خبرواترو یا عملونو کې وړاندې کیږي.

ډارمه ليکونکي؛ په عيني او عملي ډول خپل متن د صحنې پر مخ د ليدلو، اجرا کولو او انځورولو لپاره ليکي.

مکالمه یا ډیالوګ د ډرامې اصلي برخه جوړوي او له دې کبله په کار ده چې ښه استحکام ولري، ځکه کېدای شي له يوې وړې تېروتنې سره دړې وړې شي. د ډرامې ديالوګونه معمولا لنډ او ساده وي، اوږده او پېچلي الفاظ د ډرامې د هدف د ښه درک کولو خنډ ګرځي. ادبپوهان د ډرامې د ډيالوګونو پر خوږوالي او محاوروي انداز ټينګار کوي. خو په ډرامه کې تر هرڅه لومړی طرح یا پلاټ مهم توکی ګڼل کېږي.

ادامه نوشته

لیکنه: کرونايي ورځې

کرونايي ورځې

اوله ورځ

کرونا چې راخوره او اوس ډېره وېروونکې شوې، دا اووه لسمه ورځ ده چې زه دوه ورځې تر میان کار ته ځم. نن چې دې بلا ما ته رامخه کړې. ډېر سودايي نه یم ورته خو ډارېږم چې د زړه تکلیف را زیات نه کړي.

دویمه ورځ

مشره لور مې لس دولس ورځې تر ما مخکې په کرونا اخته شوې وه. د هغې روحیه پیاوړې وه، ژر راپاڅېده او نن دندې ته هم لاړه. ګوره چې ما غوندې بې خونده سړي سره کرونا څه کوي.

درېيمه ورځ

په هيڅ شي کې خوند نشته ټول، خوندونه کرونا ولجه کړي دي. په جوشو اوبو، چايو، ترکاري شوروا او دمنوشونو مې زړه خوی می شوی. مېرمن مې د ورځې شپږځلې دمنوش را جوړوي او په زوره يې راباندې څښي.

څلورمه ورځ

مشر خوريي مې حفیظ الله پس له مودو زنګ را وواهه، ما هیڅوک نه وو خبر کړي. رانه خپه دی. وايي، ما دا دوره تېره کړې، خبر کړی به دې وم. موږ يې له یو سره چپه کړي وو، خپلې تجربې به مې درسره شریکولې چې څنګه مو کرونا ته ماتې ورکړه. خوريي مې ویل، دمنوشونه چې دې وخوړل، هره ورځ پښې تر ښنګرو لوڅې کړه او لمر ته يې ونیسه. داسې ژر جوړېږې.

بس موبایل ته مې لاس کړ او یو نیم خپل خپلوان مې خبر کړل چې کرونا راسره انډيوالي شروع کړې.

پنځمه ورځ

ښينې مې زنګ را ووهه، غریو نیولی وه، ویل يې نیمه شپه پاڅېدم، مونځ مې وکړ او له زړه مې دعا درته وکړه. نوره په ژړا شوه.

۶ ورځ

ښينه مې په غوسه ده، اوه! د دې له غوسې دې خدای ساته، وايي ولې دې اول خبره نه کړم. دوی هم ټولو دا دوره تېره کړې، سهار زنګ وهه، ماسپښین او ماخوستن، ډاکتره ده، طبي مشورې راکوي او د يوې نیمې یوناني دوا تجویز هم کوي. وايي که ویلي دې وای تراوسه به رک روغ وې.

۷ ورځ

ماخوستن دی نفس مې تنګېږي. وايم څه وکړم؟ رايادېږي چې خوريي مې ویل پیاز او هوږه له تراشک نه وباسم او پوزې ته يې ونیسم. مېرمن مې لکه چې زما نالښت اورېدلی وي، له اوښکو ډکې سترګې کوټې ته راننوته. ورته مې وویل چې پیاز او هوږه راته له تراشک نه وباسه. د پیاز او هوږې قاب مې پوزې ته ونیو. لږ آرامه شوم. بیا مې قاب له بالښت سره نږدې کېښود. آرام ویده شوم. تېره شپه هم نفس تنګي يو څه ځورولی وم او خوب مې نه و کړی.

۸ ورځ

زړه مې کېږي ځينې نور نږدې دوستان او خپلوان هم خبر کړم خو اوس چا ته اخ هم نه شم کولای، وایم راسره پاذاب به شي ځکه یو نیم تر کوره راځي. که درواغ يې و نه ګڼئ د دوستانو او خپلوانو له دومره خواخوږيو سره غره شوی یم. وایم لکه چې رښتيانو په ټولو ګران يم. هر یو چې خبرېږي ویش او وای کوي او بیا بیا زنګونه وهي: اوس څنګه يې، تر څو شیبو مخکې څه احساس لرې؟ ټول راته په غوسه دي، چې زنګ راځي په خندا خبرې کوم خو درد مې ځوروي.

خور مې په موبایل کې ژړلې. ویل يې تا ولې ما ته نه دي ویلي، نن مازیګر يې وویل چې نذر يې منلی، همدا چې ښه شوم د یو پير زیارت ته به ځي او خیرات به کوي.

زړه يې طاقت و نه کاوه، مازیګر او ماښام منځ کې له خواجه بغرا د تايمنیو تر پروژې پیاده زما پوښتنې ته راغله. تر څو چې تله سترګې يې له اوښکو ډکې وې.

۹ ورځ

درد لږ زورور غوندې شو، ماسپښين مې ډاکتر صاحب احسان الله درمل ته زنګ وواهه. په حال مې خبر کړ. ډاډ يې راکړ. درمل صاحب خو مې د زړه ډاکتر دی. خبرې يې راباندې اثر کوي. سخت پاذاب اوسم خو همدا چې ورشم او معاینات وکړي او یا په تلفون کې ورته خپل تکلیف و وایم، راته وايي چې هيڅ خبره نشته، د معدې مشکل دی. خوراک سره احتیاط کوه. دا چې راته ووايي سم له واره رک روغ شم. هغه راته په واټس اپ کې دوه درې رقمه ټابليتونه ولیکل، ویل يې دا ټابلېټ دې وینه کلکېدو ته نه پرېږدي او دا ټابلیټ دې د ستوني درد دوا کوي او دې بل سره دې نفس تنګي لرې کېږي.

لسمه ورځ

پنځه کلنه او تر ټولو بچیانو وړه لور مې کوټې ته راننوته. ويې ویل: دا جمعه هم هيڅ نه خلاصېږي، هره ورځ جمعه ده. ما ویل ولې؟ ويې ويل: ته کار ته نه ځې او عمران دوی مکتب ته. عمران يې مشر ورور دی.

یوولسمه ورځ

ډاکتر صاحب زغم ته مې زنګ وواهه، ویل مې داسې وضعیت لرم. هغه ویل، ولې دې مخکې نه راته ویل، تراوسه به ګل غوندې جوړ وې. ما وې څنګه، ويې ویل، تراوسه دې څه خوړلي، ما ټول دمنوشونه وریاد کړل او ګولۍ مې ور وښودې. هغه وویل، ښه شیان دې خوړلي خو زینک، ويتامین سي او ډي ۳ او مولټي ويتامینونه واخله. د هغه دواګانو عکسونه يې په واټس کې راولېږل. دې دواګانو ډېر اثر وکړ.

دولسمه ورځ

مورکۍ مې بې خبره ساتلې وه، خور کره مې وه. هغه هم د زړه ناروغي لري. یو ځل يې عملیات هم کړي. خدا زده چا خبره کړې وه. ځان يې را ورساوه. ویل يې دنیا درباندې خبره ده او ما ته دې نه دي ويلي، ولې؟

دیارلسمه ورځ

د دفتر همکارانو خو تر دې مودې هره ورځ زنګونه را وهلي دي. خو یوه خبره وه چې له پوښتنې سره به يې د یو کار پوښتنه او د مقالو د لیکلو سپارتنې هم کولې. رښتيا په دې دوو هفتو کې مې لکه پخوا هره جمعه کلید راډیو ته د جام ادبي خپرونه هم لیکله. نن د کوهستاني په نامه یو همکار مې زنګ را ووهه او ويې ويل چې که ښه يې سبا ته راشه چې اوس زه یو څه ناروغ یم.

۱۴ ورځ:

کرونا په یوه کوټه کې ایسار کړی یم. په دې څوارلس ورځو کې يوازې مېرمن مې په وچ زور د ورځې څو ځلې کوټې ته سر راښکاره کوي. ګورم يې خپه وي خو ما ته چې ګوري خاندي او يوه نیمه ټوکه هم کوي. وايي، هسې دې ځان اچولی. رک روغ يې.

لورکۍ مې لیزا ګله چې ډېره زړه تنګې ده، هغه هم بس یو ځل نیم په غلا راننوځي. په غوسه ونه شوه. نن سهار مې ورته وویل: زما او ستا دښمني ده نوره، ويې ویل: ولې؟ و مې ویل: نه مې خوب ته پرېږدې او نه زما د کرونا په فکر کې يې. څوک چې زما کوټې ته راځي زما دښمنه ده.

مازیګره پورې مې بیا ونه لیده. ورور راته دوا راوړې وه. غږ يې پرې وکړ چې د آغا د کمپيوتر موس راوړه. څو ځلې يې دا غږ وکاوه خو هغې به ویل، ښه. اخیر پسې لاړ چې ولې موس نه راوړي، ورته يې ويلي وو: د پلار دښمني نه اخلم.

خوريا مې دا څو ورځې پرله پسې زنګونه را وهي. هغه د چا خبره روحیه راکوي او وايي داسې وکړه، دا وخوره او دا مه خوره. نن يې راته وویل چې درې وخته د مڼو له سرکې سره غرغره وکړم او سهار او ماښام له یو څه سرو اوبو سره ولمابم.

۱۵ ورځ:

رښتیا یاران دې له مرګي هېر شي. ادبي یاران ښييم. چا غضنفر صاحب خبر کړی و. ښايي دا کار د زغم صاحب و. ځکه له زغم صاحب نه تر اړيکې وروسته هغه زنګ را ووهه او بیا يې هره ورځ زما پوښتنه کوله. نن يې هم زنګ راغی. د نورو ورځو په څېر يې بیا هم وویل: نن دې غږ جوړ دی، ساه دې هم تازه ښکاري. بس بدر نور جوړ شوی دی. شکر شکر. دې خبرو کې یوه دنیا مینه او ډاډ نغښتی و. غضنفر صاحب ته مې وویل چې زړه مې غواړي نن ماښام بازار ته لاړ شم. ويې ویل: دستکشې اغونده، هغومره پیسې یوسه چې سودا دې کېږي، ماتې پیسې بېرته کور ته مه راوړه.

۱۶ ورځ

لیزا هماغه تر ټولو وړه لورکۍ مې ماسختن د وره ترڅنګ ودرېده او له لرې يې وويل: آغا! نور چې جوړ شوی يې، ولې د تلویزیون کوټې ته نه راځې؟ ما وویل یو دوه ورځې وروسته راځم. لا ډېر ښه نه يم. ویل يې چې ته ښه نه يې نو بیا ولې مور مې یکبار مصرف کاشوغې او کاسې نه راوړي، چې ډوډۍ په کې وخورو.

مور چې يې راغله، ورته مې وویل چې احتیاط نه کوي. هغې راته کړه: لکه چې شیطانکې دې خبره در رسولې. چوپه شوه او بیا يې وویل: خو د هغې بل څه ته سودا ده. که ښه يې لږ بهر ووځه. هغه به هم درسره ووځي.

رښتيا زما د شیطانکې لیزا سودا بهر ته وتلو او خپلې سالګرې ته وه. دا دوه کاله هغه هر مازیګر چې له دندې راځم، راته وايي: ځه چې لاړ شو، سودا راوړو. کله کله زیاته سودا هغه رانه اخلي او وايي چې ستا د زړه تکلیف دی، ډېره سودا درته نخس کوي. دوې میاشتې وروسته يې سالګره ده. دا دومره موده هره ورځ يې ورونو، خویندو او مور ته ویلي چې کلیزه مې ونیسئ، فکر کوي چې په دې کار به يې زه هم له خوشالۍ ښه شم.

اووه لسمه ورځ

مازیګر دی، بازار ته وتلی یم. لیزا هم راسره ده. د سالګرې يې وويل. ما وویل، دوه میاشتې وروسته ده. هغې په ګوتو د میاشتو حساب وکړ: ...سرطان، اسد. همممممممم يې کړل: لویه يې نیسو، ترور، عمه، ګاونډيانې ټول را غواړو.

ماخوستن د کوټې له دروازې يې سر راښکاره کړ: نور ښه شه، کوټه اوزګاره که، میلمنې مې بله کوټه کې نه ځاييږي.

اتلسمه ورځ

دندې ته پر لاره یم. د غضنفر صاحب خبره رایاده شوه: د موټر ښېښې خلاصې پرېږده چې هوا په جریان کوي.

ادامه نوشته

لیکنه: زما سودا

زما سودا

ويل يې خوب مې لیده. درته مې زنګ وهلی وي. په یوه ساه لګیا یم، درسره خبرې کوم. ته راته خاندې. هیڅ نه وایې. صرف همدومره وایې: (( وه ځوانیمرګې داسې څوک وایي؟))

بیا زه لګیا شمه، خبرې کوم. ته په خندا شې او وایې: ((ائ ځوانیمرګې.))

خوب نه راپاڅمه، دوې بجې وي. دومره خاندم چې مه کوه پوښتنه. بیا تر ډېره پورې مې سترګې نه سره ورځي.

نور يې څه و نه ویل خو اوس مې سودا ده چې هغې به څه راته ویلي وو چې ما پوښتلې وه: (( ځوانیمرګې داسې څوک وايي؟))

۱۴۰۰.۶.۲۳

ادامه نوشته

ما به ورته څه ویل

ما به ورته څه ويل؟

د مخه ښې سخته شېبه وي. دا مې اورېدلې وه. خو ډېر مې زړه ته نه لويده.

نن چې مې ورسره مخه ښه کوله، لا مې خوله خبرې ته نه جوړه کړې چې ستونی مې راډک شو.

ور و مې کتل، د هغې سترګې هم ډکې وې، لا نور له خبرو پاتې شوم. غوښتل مې د خپلو اوښکو غوندې له هغه ځایه په منډه شم او وتښتم خو له ځانه چېرته تښتېدای شوم. یو څو قدمه شاته شوم.

ډېره شېبه وړوسته مخامخ راته ودرېده، ويې پوښتلم: ولې چوپ شوې، ولې نور ونه غږېدې؟

کلونه تېرېږي او زه لا هم په دې سوچ کوم چې ما به ورته څه ويل؟

۱۳۹۳.۶.۲۱

ادامه نوشته

لیکنه: د ماشوم کتاب او د وېش ستونزه

د ماشوم کتاب او د وېش ستونزه

لیکوال: صدیق الله بدر

 

که څه هم په تيرو لسو دولسو کلونو کې د ماشوم ادبیاتو د پنځولو، چاپ او وېش لپاره کار شوی خو د ډېر قناعت وړ ځکه نه دی چې یوازې ښارونه، هغه هم په کمه اندازه؛ په نظر کې نیول شوي  او لرې پرتې سیمې چورلټ هېرې شوې دي.

پخپل ذات کې دا یوه لویه ستونزه ده او د دې ستونزې د رامنځته کېدو لوی علت د ماشوم ادبیاتو ته د دولت نه پاملرنه ده.

زموږ لیکوالو د اثارو په رامنځته کولو سره ډېره هڅه کړې چې دا تشه ډکه خو د دغو اثارو چاپول تر ټولو اساسي کار دی، چې یا سرچینې ورته نشته او یا په ګرانه پیدا کېږي.

ادامه نوشته

د الهه کمېډي

د دانتي د الهه کميډي پيل

یادونه: د الهه کمېډي ژباړه استاد نجیب الله منلی کوي، خو نپوهېږم چې ولې د هغه د منظوم کولو اعتبار يې پر ما کړی. زه هم خپله خواري کوم. ګوره که یو څه ترې جوړ شي.

 د دې منظومې د ژبې، معنی رسولو او شکلي جوړښت په اړه چې تراوسه په پښتو او دري کې چا نه دی کارولی ستاسو نظرونه غواړم. او که چا دا مرسته راسره وکړه چې له دغو منظومو کرښو نه څه مفهوم اخستی او هغه په يو پاراګراف کې وليکې، ما به دا ګټه کړې وي چې دغې سلسلې ته دوام ورکړم.


پیل

اوښتی سمې نه دې سيمه کې وم

چې يو تیاره ځنګل ته ورسېدم

زه مې د ژوند د لارې نيمه کې وم

«»

هغه د وېرې تل ته ورسېدم

د هغو ستونزو یادول سخت دي

چې څنګه دې منزل ته ورسېدم

«»

منم دا هرڅه ټول ویل سخت دي

تر مرګ ترخه به وي خو وايمه يې

دلته ښېګړې خپلول سخت دي

«»

انځوروم يې تا ته ښايمه يې

چې تر دې ځايه څنګه ورسېدم

که غواړې ويې ګورې درنمايه يې

«»

کاشکې چې هغه ځای ته نه رسېدم

يوې غونډۍ ته رسېده دا لاره

له وېرې ډک شوم چې ور ورسېدم

«»

هغه پېچومې ته کتل مې یاره

د هغه ستوري تر رڼا ځلېده

چې مساپرو تی ښودله لاره

«»

دغه شېبه کې دا احساس مې کېده

چې غلی کېږي لګېدلی توپان

د زړه ژورو کې چې زما لګېده

ادامه نوشته

بیلابیل: اختر میارک او څو اختري لنډۍ

اختر مو مبارک

دا هم د اختر په مبارکۍ کې څو اختري لنډۍ. دا داسې ائينې دي چې هره څېره په کې ځان لېدای شي، مينان او مينانې؛ خو خوار يتیمان مه هېروئ:

 

اختر ته ځکه خوشالېږم

چې مسافر اشنا مې کلي ته راځينه

اختر ته ځکه خوشالېږم

زما د يار وعده اختر دى را به شينه!

اختره تل ترتله اوسې

چې د بېلتون په کور تر مرګه وي ويرونه

ادامه نوشته

تاريخي: د پکتيا لنډ تاريخي شاليد

ليکوال: صديق الله بدر

د پکتيا لنډ تاريخي شاليد

(پکت، پکتيا او پکتيانا)

يادوونه: دا مقاله د لړم د مياشتې په لومړۍ نېټه د پکتيا پېژندنې په سيمينار

کې اورول شوې ده.

دغه ليکنه په هيڅ ډول بشپړه نه ده، ياده موضوع د زياتې څېړنې او مطالعې غوښتنه کوي. ما غوښتل، چې په دې اړه تر ډېرې مطالعې وروسته يو څه وليکم، خو دا چې وخت کم و، ونه توانېدم، دلته مې يوازې د څو محدودو اثارو د ليکنو پر بنسټ د پکتيا پر تاريخي شاليد، د څو تنو مورخينو او پوهانو نظريې تر يو بريده په مقايسوي ډول راوړي دي. په همدغه لنډ تنګ وخت کې له ځينو داسې ليکنو سره مخ شوم، چې يوازې د غرض له مخې ليکل شوي وو او په کار و، چې ځواب ليکل شوی وای، خو هغه کار ډېر وخت ته اړتيا لري او زه هوډ لرم، چې د يوې بلې ليکنې په ترڅ کې البته د موثقو تاريخي مدارکو له مخې بحث وکړم. البته دا د يادونې وړ بولم، چې له دې موضوع سره په تړاو کې پر ټولو مسايلو تفصيلي بحث نه دی شوی. او هره مساله په لنډ ډول بيان شوې ده، ښايي يو شمېر مورخين زما دغه د کار طريقه غوره ونه ګڼي، زه هيله لرم، چې هغوی دې پر خپلې بزرګوارۍ سره راته بښنه وکړي.

ادامه نوشته

ژباړه: سيدجمال الدين افغاني او د ختيځ او لوېديځ مخامختيا

سيد جمال الدين افغاني

او

د ختيځ او لوېديځ

مخامختيا

  

ليکوال: شهيد ډاکتر پوهاند سيد بهاالدين مجروح

ژباړه: صديق الله بدر

۱۳۸۸ لمريز

سيد جمال الدين افغاني؛ د معاصرې نړۍ يو اسرار امېزه، په زړه پورې او له معنى څخه ډكه څېره ده؛ اسراراميزه له دې كبله، چې د هغه د ژوند ځينې مرحلې تر شك و ترديد لاندې راځي او د البرت حوراني په وينا: ((  هغه خپل ځان ته افغان وايه او دښمنان يې هغه ايرانى بولي.))

ادامه نوشته

لیکنه: د تدريس د ښې بڼې لارې

ليكوال: صديق الله بدر

 

د تدريس د ښې بڼې لارې

 

لومړۍ خبره

د لېسو زده كوونكي د خپلو ښوونكو د كړوړو په اړه د څو كلنو تجربو په لرلو سره د هغوى ډېر كوچني كړوړه هم په ناخوداګاه ډول تحليل و تجزيه كوي. ښايي زده كوونكي ونه كولى شي، هغه څه چې حس كوي، بيان يې كړي، خو هڅه كوي، چې هغه د خپلو كړوړو په وسيله يو بل او يا ښوونكي وپوهوي. د ښوونې او روزنې يو كارپوه په دې اړه خپله يوه تجربه داسې راسره شريكوي: (( كله، چې يو وخت له زده كوونكو سره مې خبرې كولې، هغه لومړنى ټكى يې، چې د ټولګي د ښه پرمخ بېولو لپاره په نظر كې درلوده، دا و، چې ښوونكى بايد دا وړتيا ولري، چې پر موضوع او ټولګي له ځانه پوره تسلط وښيي.))

ادامه نوشته