د سيمو تاريخي جغرافيه: (له علامه رشاد سره مرکې)
مرکه کوونکی: صديق الله بدر
زرنج
پوښتنه: درنه استاده! زرنج پخوا په څه نامه يادېده او تېر هېر يې څه ډول و؟
ځواب: د زرنج د كلمې زوړ او پخوانی نوم درنګيانا ده، له درنګيانا څخه (يانا) يې لوېدلې ده او درنګ يې په زرنج اوښتى دى. (يانا) مكاني سوفكس دى، چې هغه د (ستان) يعنى د ځاى په معنى ده، لكه په باميان او قباديان كې.
کره کتنه
ليکوال: صديق الله بدر
((ميراث)) راته څه وايي؟
ميراث؛ د تکړه ليکوالې فریبا سوله مل؛ يوه تر ټوله لنډه کيسه ده. دغه کيسه ګڼې ځانګړنې لري. لومړی راځئ، چې ميراث ولولو او بيا يې پر ځانګړنو وغږېږو:
مينې خپله ناوکۍ ورپورته کړه. پر سر يې شين ټوکر وروتاړه. د مور څنګ ته ودرېده. تر هغو يې ورته کتل، چې مور يې سلام ګرځاوه. تر غاړې يې لاس تاو کړ، ويې ويل: مورې! زه مې لالا ته وايم، چې بابک په لرګي ووهي.
- ولې لورې؟
مينې شونډه بوڅه کړه.
- نو ولې يې ته په لرګي ووهلې؟
مور يې موسکۍ شوه. د لور پر سر يې لاس تېر کړ. بيا يې نيت وتاړه.
سترګې يې پټې کړې. لا يې دوه رکعته نه وو خلاص کړي، چې د مېړه قهرجن غږ ټکان ورکړ: لا حول ولله، دا د اوداسه بدنۍ دې تراوسه نه ده ډکه کړې؟
ښځې ژر سلام وګرځاوه، له کوټې ووته. کړپ شو. چيغه يې شوه.
مينې ناوکۍ په غېږ کې ټينګه ونيوله. د پردې څنډه يې پورته کړه، ژر يې بېرته خوشې کړه. ناوکۍ ته يې په غوږ کې په ټيټ غږ وويل: راځه! چې زه او ته خپل لوښي ډک کړو.
د سيمو تاريخي جغرافيه: (له علامه رشاد سره مرکې)
مرکه کوونکی: صديق الله بدر
خوست
پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ، د خوست پر تاريخي بهير رڼا واچوئ او وواياست، چې د خوست په نامه څومره نور ځايونه موجود دي؟
ځواب: خوست د جغرافيايي نامه په توگه په افغانستان كې د څلورو ځايونو نوم دى، خو د ايران په شرقي څنډه كې د قاين په نامه يو ځاى دى، چې هلته هم د خوست نامه يو ځاى شته.
د افغانستان څلور خوسته، يو په هندوكش كې دى، يو په پكتيا كې بل په غور كې او بل د شينډنډ او فراه ترمنځ واقع دى.
د سيمو تاريخي جغرافیه: (له علامه رشاد سره مرکې)
مرکه کوونکی: صديق الله بدر
تالقان
پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ د تالقان پر نامه او تاريخي بهير يو څه رڼا واچوئ؟
ځواب: تالقان اوس د افغانستان د يوه شمالي والايت مركز دى، چې هغه ته تخار وايي. د تالقان كلمه د جغرافيايي نوم په شكل باندې تر ۱۰۰۰ كاله وړاندې ذكر شوې ده. پخوا همدا يو تالقان نه و، بلكې د شبرغان په شاو خوا كې هم يو تالقان موجود و، چې اوس د هغه آثار يا نومونه له منځه تللي دى. بل تالقان په كندهار كې و، خوا اوس هغه د تلوكان په شكل تلفظ كيږي.
کتابپېژندنه
ليکوال: صديق الله بدر
د حقارت غوټه
د حقارت غوټه؛ د شلمې پیړۍ د خورا نامتو ارواپوه ادلر د نظريو په رڼا کې د ايراني ليکوال محمود منصور يوه اروايي څېړنه ده، چې ځوان ډاکتر او تکړه کيسه ليکوال ښاغلي محب الله زغم په ۱۳۸۹ لمريز کې پښتو کړې ده.
دغه کتاب په ۱۳۸۹ لمريز کال د پکتيا پېژندنې سيمينار په وياړ، د اوښتون کلتوري او علمي خپرندويه ټولنې له خوا د زرو ټوکو په شمېر په ۹۸ مخونو کې چاپ شوی دی.
د دې کتاب په سر کې د خپرندويو ټولنو يادښت او د ژباړن سرېزې راغلې دي.
د سيمو تاريخي جغرافيه: (( له علامه رشاد سره مرکې))
مرکه کوونکی: صديق الله بدر
پنجشير
پوښتنه: استاده! كه لږ د پنجشير پر تاريخي بهير رڼا واچوئ او وواياست، چې پنچشير څه معنى ښندي، خوشحاله به شو.
ځواب: كومه سيمه، چې اوس موږ هغه د پنجشير په نامه يادوو، زوړ او پخوانى نوم يې پنجهير دى، په دې كې پنج د ((پنځه)) عدد معنى وركوي او هېر، چې دى د غره يا د درې معنا ښندي. ابن بطوطه، چې تقريباَ اووه سوه كاله مخكې په دې لاره باندې تير شوى دى، هغه ليكي: (( موږ د اندراب له لارې څخه پنجهير ته ورسيدو او هلته په يوه لنګر كې د يوه سړي له طرفه ميلمانه شوو او هغه زموږ ډير عزت وكړ، بيا موږ د پنجهېر درې ته ننوتو.))
د سيمو تاريخي جغرافيه( له علامه رشاد سره مرکې)
مرکه کوونکی: صديق الله بدر
بغلان
د سرخ كوتل په كتيبه كې د بغلان د كليمې شته والى دا ښيي، چې تقريباَ ۱۸۰۰ كاله پخوا دغه نوم مروج و.
پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ و واياست، چې د بغلان كله څه معنى لري او د تسميې وجه يې څه ده؟
ځواب: د بغلان د كلمې ريشه بګ ده، بګ اوس هم په پښتو كې د لوى په معنا ده او په انګليسي كې هم همدامعنى ښندي. په روسي ژبه بوګ خداى ته وايي او په هندي ژبه كې بګوان د خداى معنى لري. همدارنګه په فغفور، بګپور او بغپور كې هم دا ريشه موجوده ده.
د باران دعا
د درد له زوره که اوبه شول زړونه
د زړه بړاس نه راورېږي سترګې
تا د باران پرون دعا کوله
ما بيګاه ټوله شپه ژړلي خوب کې
۱۳۸۹.۱۱.۱۸
دوشنبه ماښام اووه نيمې بجې
کتابپېژندنه
لیکوال: صديق الله بدر
نجيب محفوظ
څرنګه کيسې ليکي؟
دا د ښاغلي اجمل پسرلي کتاب دی. په دې کتاب کې ښاغلي پسرلي د عرب ليکوال نجیب محفوظ پر څو لنډو کيسو کره کتنه کړې. دغه کتاب په ۱۳۸۸ لمريز کال د زمري په مياشت د سالنګ کتاب خپروونکې ټولنې له خوا د هينداره مطبوعاتي او فرهنګي بنسټ په حقوقي ملاتړ، د زرو ټوکو په شمېر په ۱۴۲ مخونو کې په کابل کې چاپ شوی دی.
ليکوال، چې په عربي ادبیاتو کې لوړې زده کړې کړې دي او په دې ژبه کې خورا ډېره مطالعه لري، له څو کلونو راهيسې د عربي ادبیاتو او ادیبانو د پېژندنې پوره هڅه کوي. د ده دا هڅه ځکه د ستاينې وړ ده، چې دی د مينې له مخې دا خواري کوي، حال دا چې په تېرو څو لسيزو کې موږ د دې شاهد وو، چې زموږ يو زیات شمېر ليکوالو د سياسي غوښتنو او اړيکو له مخې د نړيوالو ادبیاتو پر پېژندنې لاس پورې کاوه.
د سيمو تاريخي جغرافيه(( له علامه رشاد سره مرکې))
مرکه کوونکی: صديق الله بدر
بست
پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ، د بست پر تاريخ يو څه رڼا واچوئ، خوښ به شو؟
ځواب: بست، چې اوس د ((ب)) په پېښ تلفظ كېږې، په حدود العالم، قاموس اعلام او معجم البلدان كې هم د ((ب)) په پېښ ضبط دى، خو په ځينو اثارو كې د ((ب)) په زېر ثبت دى او بست يې وايي. په پښتنو كې هم د بس په شكل باندې ويل كيږي، ((ت)) يې نه شته او له كلا سره يې يو ځاى كوي او كلا بس يې بولي. د فتح خان او را بيا په نكل كې يوه ناره داسې ده:
د سيمو تاريخي جغرافيه(( له علامه رشاد سره مرکې))
مرکه کوونکی: صديق الله بدر
اندخوى
پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ د اندخوى پر نومونې او تاريخي پس منظر لږ رڼا واچوئ، خو شاله به شو؟
ځواب: د اندخوى كلمه، چې په ليكنه كې اندخوى ليكله كيږي، په تلفظ كې د ((د)) تورى يې ساقط دى او انخوى بلله كيږي. په زړو متونو كې د دغه ښار گوټي ياسيمې نوم د انخوذ په بڼه ليكل شوى دى. وروسته وروسته بيا اندخود هم ليكل شوى دى.
د سیمو تاریخی جغرافیه
مرکه کوونکی: صدیق الله بدر
ام البلاد ((بلخ))
پوښتنه: درنه استاده! د بلخ تاريخ له كوم وخته راپيليږي او تر ټولو زوړ نوم يې څه و؟
ځواب: بلخ، نه يوازې د افغانستان بلكې د منځنۍ آسيا د ايران او افغانستان تر ټولو زوړ ښار دى او عربانو د همدغه زوړ والي په لحاظ هغه ام البلاد يا د ښارونو مور بللى دى.
دلته د افغانستان ډېرې زړې پاچاهۍ تيرې شوې دي، چې يو له هغو څخه د يما يا د جمشيد پاچاهي ده.
ادبي بحثونه:(( ۴۳))
ليکوال: صديق الله بدر
نصير احمد احمدي
او د هغه له تصويري خصوصيت نه برخمن نثر
ګڼې لنډې کيسې او ناولونه، چې په زړه پورې نه ايسي او په پوره توګه زموږه توجه نه شي جلبولای، يو لوی علت يې دا دی، چې نثري اسلوبو ته په کې لکه څنګه، چې ښايي پاملرنه نه کېږي او مقاله يې تون لري. لوی ليکوال هڅه کوي، چې پخپلو هستونو کې خپل پيغام په ښکلي او تصويري بڼه انتقال کړي. د دوی هدف دا وي، چې د ښکلو او تصويري جملو په ليکلو سره يو څه زموږ سترګو ته ودروي او کومه صحنه، چې انځوروي هغه په هماغه بڼه احساس کړو.
دلته بيا هم څو شيبې پر پښتو كيسه ليكنې تم كېږو او د پښتو كيسه ليكنې يوه داسې ځوانه څېره درپېژنو، چې لومړى يو څه تجربه کوي او بيا د خيال په مټ يې راپنځوي:(( اكثر يوه كيسه مې اورېدلې او يا لېدلې ده، بيا مې خيال او د ليکوالۍ هنر ورسره ملګری کړی دی. يعنې وچ په وچه هغسې مې نه دي رااخیستي، چې خلکو راته ويلي دي.))
ليکوال: صديق الله بدر
صميمي شاعري
د يو شاعر شعر هغه وخت پر موږ ډېر اثر کوي او د هغه د وينا په نسبت رښتينولي يې احساسوو، چې هغه خپلې تجربې پخپل طرز کې راته بيان کړي. مجيد قرار د بيان خپل طرز لري. دی هره خبره په صميمي بڼه راسره شريکوي او فضل فروشي په کې نه ترسترګو کېږي. دی دا هڅه نه کوي، چې خپله خبره په ډېرو سختو لفظونو او کلماتو کې راونغاړي. هغه څه يې، چې ليدلي او احساس کړي په هماغه ساده بڼه يې بيانوي. ډېر ځله، چې د ده شعرونه څوک لولي داسې فکر کوي، چې قرار له هر چا سره لکه يو صميمي دوست مخامخ ناست دی او غږيږي:
کتابپېژندنه/ صديق الله بدر
اروايي ښامار
اروايي ښامار؛ د ښاغلي ليکوال او شاعر عبدالغفور لېوال په نوي ميتود هغه څېړنه ده، چې د ادبیاتو اروايي ځانګړنې راښيي. دا د ماسټرۍ دورې لپاره ليکل شوی تيزس دی. په دغه تېزس کې ليکوال د ستر افغان فیلسوف پوهاند ډاکتر سیدبهاوالدين مجروح د پښتو ادبي اثارو رواني څېړنه ترسره کړې ده. نوموړی تېزس يوه سريزه، پنځه فصلونه، يوه نتیجه او د ماخذدنو يو فهرست لري. د دغه تېزس په سر کې د لارښود استاد (سرمحقق زلمي هیوادمل)نظر راغلی، چې په لړ کې يې د دغه تېزس پوره پېژندنه کړې او د يوې داسې څېړنې پر اړتيا ټينګار کړی دی.
