دا ليــــــونــــــــــــــــي پردي له ځانه بنده ګي پېژني
مركه: صديق الله بدر
د سيمو تاريخي جغرافيه(۱۱)
شېرپور
له علامه استاد پوهاند رشاد سره مركې
پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ د شېرپور پر تاريخي بهير او ارزښت رڼا واچوئ، خوشاله به شوو.
ځواب: اعليحضرت امير شېرعلي خان د افغانستان يو مدنيت پروره او د افغانستان ترقي غوښتونكى پاچا د امير دوست محمد خان زوى و. د ۱۲۷۹ سنې د لوى اختر د مياشتې په يوويشتمه، چې امير دوست محمد خان وفات شو، پرځاى يې د همدغې مياشتې په څلېرويشتمه نېټه امير شېرعلي خان ته په هرات كې بيعت واخيستل شو.
امير شېرعلي خان په افغانستان كې دوه ځلې پاچهي كړېده، يو وارې درې كاله تر ۱۲۸۲ پورې او بل ځل لس كاله او څو مياشتې، چې له ۱۲۸۵ څخه تر ۱۲۹۶ ه ق پورې د افغانستان پاچا و. د اعليحضرت امير شېرعلي خان په دوهمه پاچهي كې د افغانستان لومړۍ كابينه جوړه شوه، چې د هغه صدراعظم سيدنورمحمدشاه كندهاري و، چې اوس په كابل كې سيدنورمحمدشاه مېنه د هغه په نامه يادېږي.
غازي شاه امان الله
خپلـــــــ۸۹ـــــــواكي
د خپلواكۍ ۸۹ يمه كاليزه دې
ټولو افغانانو ته مباركه وي
مركه: صديق الله بدر
د سيمو تاريخي جغرافيه(۱۰)
روه ( پښتونخوا)
له علامه استاد پوهاند اكادميسين عبدالشكور رشاد سره مركې
پوښتنه: روه څه معنى ښندي او د تسميې وجهه يې څه ده؟
ځواب: د پښتونخوا پخوانى نوم روه دى، چې په سانسكرېټ كې د لوړې ځمكې او لوړ ختلو معنى لري. دا چې پښتونخوا ته هندوستانيانو روه ويلى دى، دا به د لوړوالي د عنصر په دلالت باندې منځته راغلى لفظ وي، ځكه چې افغانستان تر هندوستانه ډېر جګ واقع دى او دوى هم د همدغه جګوالي په وجه باندې دې سيمې ته روه وايه.
د روه كلمه په پښتو ادبياتو كې هم ډېره راغلې او خوشال خان خټك پخپلو اشعارو كې ځاى ځاى استعمال كړې ده:
چې د روه په ملك كې ښه پښتون يادېږي
نن مهمند، بنګښ، وركزي او اپرېدي دي
دا چـــې ژړلـــى ژړيــــدلــــى نه شم
لكـــه پخـــوا زه خنــــديــــدلى نه شم
مركه: صديق الله بدر
د سيمو تاريخي جغرافيه (۹)
خراسان او افغانستان
له علامه استاد پوهاند عبدالشكور رشاد سره مركې
پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ د خراسان د كلمې په معنى، تاريخي بهير او حدودو يو څه رڼا واچوئ، خوشاله به شوو.
ځواب: د خراسان كلمه، د فخرالدين ګرګاني په قول، چې په ويس و رامين كې يې راوړې ده، پهلوي بلل شوې ده، خو زما په نظر خراسان كلمه له دريو مورفيمو څخه جوړه ده، يو خور، چې د حور په شكل باندې هم دى او اوس يې مزيد اليه د خورشيد په شكل په فارسي كې مروج دى، چې د لمر معنى لري او بل آس، چې په پښتو كې اوس هم راسه د راختلو او راوتلو په معنى دى او په پهلوي كې د آس كلمه د ګرګاني په قول د راختلو معنى لري او د يان جز، چې يې دى هغه د ځاى معنى لري، چې د پښتو په ياڼه كې دغه نفهوم موجود دى. په باميان كلمه كې هم يان راغلى دى، چې باميان يعنې نوراني ځاى، نو د دغه درې مورفيمه كلمې معنى دا شوه، چې خور يعنې لمر، آس راختل او يان ځاى، دا د عربي مشرق او د فارسي افتاب برامد او زموږ د ختيځ معنى وركوي.
دا نوم د اوسني افغانستان دغرب خلكو پرې ايښى دى، ځكه پر هغو لمر له دغې خوا څخه ورخوت نو هغو دېته خراسان ووايه.
مركه: صديق الله بدر
د سيمو تاريخي جغرافيه(۸)
جلال آباد
له علامه استاد پوهاند رشاد سره مركې
پوښتنه: درنه استاده! جلال آباد ولې په دغه نامه يادوي او تاريخي بهير يې له كوم وخت نه راپېلېږي؟
ځواب: جلال آباد د ننګرهار مركز دى، كومه سيمه، چې له سروبي څخه د خيبر تر تورخمه پورې غځېدلې ده او د جنوب له لوري سپين غر پرې راګرځېدلى دى، د ننګرهار په نامه يادېږي او د افغانستان يو مهم پښټون مېشته ولايت دى.
جلال آباد په ۹۸۹- ۹۹۰ هق كلونو كې د كابل او شمالي هندوستان د پاچا جلال الدين اكبر مغل( ۹۶۳- ۱۰۱۴ هق) په حكم د كابل مستوفي خواجه شمس الدين خوافي ( ۱۰۰۸ هق) جوړ كړى دى.
پخوا دغه ځاى جوى شاهي يا جوشاهي باله كېده، چې څو ځايه د هغه ذكر راغلى دى. شيخ ابوالفضل علامي( ۱۰۱۱هق وژلى) د اكبر مغل وزير په اكبر نامه كې د جوى شاهي داسې يادونه كړې ده: ((تابوت مېرزا هندال را در جوى شاهي به امانت سپرده، بعد از چند ګاه به كابل بردند.))
د بابر مغل لور ګلبدن بېګم په همايون نامه كې، چې د ۹۸۶ هق تاليف ده، دغه ځاى جوشاهي بولي: ((جوشاهي جاګير خضر خواجه خان بود...))
بايزيد بيات د همايون و اكبر په تذكره كې ليكي: ((بعد از دو روز همايون، بدولت در قلعه جوشاهي فرود آمدند كه حال او را جلال آباد ګويند.))
مركه: صديق الله بدر
د سيمو تاريخي جغرافيه (۷)
ده افغانان
له علامه استاد پوهاند رشاد سره مركې
پوښتنه: درنه استاده! كه مهرباني وكړئ، د كابل ښار د دا افغانانو پر تاريخي بهير او نوموړنې رڼا واچوئ خوشاله به شوو.
ځواب: په پخواني جغرافيه كې د اندلس په نامه په اروپا كې يو مملكت و، هغه د اروپا په جنوبغرب كې، چې اوس هغه ته هسپانيه وايي، د اندلس په ښارونو كې يو ښار تنجه نومېده، په تنجه كې يو سړى، چې په ابن بطوطۀ باندې مشهور دى، زوكړى او لوى شوى دى.
دغه سړى ابوعبدالله محمد دى، چې پخپل ژوند كې يې ټول ۲۹ كاله سفر كړى دى او د اندلس له تنجې څخه د چين تر شرقي څنډې پورې تللى او راغلى دى. د ده كتاب ته رحله بطوطه وايي، خو ټول نوم يې تحفه انظار في غرايب الانصار و عجايب الاسفار دى. دا كتاب ده په ۷۵۶ كې ليكلى دى، چې اوس له هغه څخه تقريبا شپږسوه او څو اويا كاله كېږي.
په دې كتاب كې ده د خپل سفر كوايف، حالات او د ځايونو نومونه ذكر كړي دي. كوم وخت، چې نوموړى كابل ته راغلى او رارسيدلى دى...
ويناوال: صديق الله بدر
پېژندګلوي
يـــو اشـــنـا درپېـــــژنمــــه
چې له خپله ځانه ورك دى
سخته ډېر نه شي زغملاى
په خوى كروړ په زړه نازك دى
***
هره ساه يې مينه مينه
ژوند يې مينه كې اغږلى
چا له مينې دى پوښتلى
زړه يې لاسو كې نېولى
***
نه په ژوند نه يې په خوند دى
نه ښكلا، نه يې په رنګ دى
مينه مينه مينه غواړي
له بې مينې ژونده تنګ دى
***
كمزوري يې بله نشته
بس يو دا چې خالي لاس دى
كوم قوت چې ځان كې ويني
هغه مينه او احساس دى
***
د جانان په تصور كې
كړي د مينې ماڼۍ جوړه
غلى غلى ځانته ژاړي
شي اوبه له سينې كروړه
***
ملګري او مينه پالي
ورته ګرانه يارانه ده
چې كوم يار خوشاله ويني
وايي مينه خزانه ده
***
پرون وسو نن سوځيږي
د ده برخه سوځېده دي
ازادي ازادي وايي
خو لاسونه يې په خوله دي
***
د چا اوښكې راشي غم نه
ځانته ګوښې بې وسۍ نه
د ده سترګې شې را ډكې
اشنا ډېرې خوشالۍ نه
***
چې دا خپل زړګى تسل كړي
كله كله توري نغاړي
د شعر پېغله كړي راخپله
مينه مينه ورنه غواړي
***
بدر ژر د پيژندو دى
نه غږيږي نه د كار دى
طبيعت كې نازك رنجه
زېړ په رنګ په وجود خوار دى
۱۳۸۰/۱۱/۳
